लोककथेच्या पाळण्यातली स्त्री: प्रतिमांचा सांस्कृतिक प्रवास
लोककथा ही माणसाच्या आयुष्याचा अविभाज्य भाग आहे. ज्या काळात लेखनकला अस्तित्वात नव्हती त्या काळापासून कथा या बोलण्यातून, सांगण्यातून, ऐकण्यातून लोकांमध्ये टिकून राहिल्या. लोककथा म्हणजे केवळ विरंगुळा नव्हे, तर त्या समाजाच्या मनाचा आरसा आहेत. त्या काळाची मूल्यव्यवस्था, श्रद्धा, भीती, आकांक्षा, संघर्ष या सगळ्यांचा गुंफलेला पट लोककथांमध्ये दिसतो. त्यामुळेच लोककथांतील स्त्री प्रतिमा समजून घेणे म्हणजे त्या समाजाने स्त्रीकडे कसे पाहिले, तिच्या भूमिकेला किती महत्त्व दिले आणि तिच्या अस्तित्वाला कशी चौकट आखली याचा मागोवा घेणे होय. स्त्री ही लोककथेत कधी देवता, कधी दासी, कधी आई, कधी प्रेयसी, कधी सखी, कधी जादुगारणी तर कधी राक्षसी म्हणून दिसते. तिची ही बहुरंगी प्रतिमा केवळ कल्पनेचे जग निर्माण करत नाही तर स्त्रीची खरी स्थिती, तिच्यावर लादलेल्या अपेक्षा, तिच्या सामर्थ्याची भीती आणि तिच्या अस्तित्वाच्या गुंतागुंतीचे दर्शन घडवते.
लोककथेत आई ही स्त्री सर्वाधिक स्थिर, दृढ आणि पवित्र रूपात दिसते. आई म्हणजे ममत्वाचा झरा, त्यागाचे मूर्त रूप, जीवनाचा आधार. मुलाला प्राणप्रिय वाटणारी आई ही अनेक कथांची सुरुवात आणि शेवट घडवते. आईच्या आशीर्वादामुळे नायक प्रवासाला निघतो, तिच्या शापामुळे संकट ओढवते, तिच्या आठवणीमुळे नायकाला शक्ती मिळते. लोकमानसात आईचा सन्मान सर्वोच्च असल्याचे चित्र या कथांमधून दिसते. पण त्याचबरोबर काही कथांमध्ये सावत्र आईचे रूप वाईट, निर्दयी, मत्सरी दाखवले जाते. इथे समाजातील स्त्री-स्त्रीतील संघर्षही अधोरेखित होतो. त्यामुळे आई ही लोककथेत एकीकडे पवित्र देवता तर दुसरीकडे वाईट शक्तींचे प्रतीक म्हणूनही दिसते.
पत्नी म्हणून स्त्रीची प्रतिमा लोककथेत महत्त्वाची आहे. पतीच्या सुखदुःखात सहभागी होणारी, त्याला साथ देणारी, त्याच्या आयुष्याला अर्थ देणारी पत्नी आदर्श रूपात साकारली जाते. स्त्रीचे सौंदर्य, तिची पतिप्रेमाची निष्ठा, तिचा त्याग, तिचे कर्तृत्व या सगळ्यांची दखल घेतली जाते. पण त्याच वेळी कथांमध्ये ती केवळ पतीभोवती फिरणारी व्यक्ती म्हणूनच अनेकदा सीमित केली जाते. तिचे स्वतंत्र अस्तित्व, तिच्या आकांक्षा किंवा तिच्या जगण्याचे वेगळे आयाम बहुतेक वेळा कथेत नाहीसे होतात. लोकमानसाने तिला निष्ठावान पत्नी म्हणून गौरवले, परंतु त्या गौरवामागे तिच्यावर लादलेला बंधनांचा कारभारही आहे.
प्रेयसीचे रूप लोककथांमध्ये अधिक रोमांचक आहे. ती कधी परकी जातीची, परकी देशातील राजकुमारी असते, कधी सामान्य गावातील चपळ मुलगी असते. तिच्या सौंदर्यामुळे नायक मोहित होतो, तिच्या सान्निध्यात त्याला नवे साहस करण्याची प्रेरणा मिळते. प्रेयसी ही कथेत आकर्षण, स्वप्न आणि संघर्ष निर्माण करणारी भूमिका निभावते. पण या प्रेयसीलाही तिच्या इच्छेपेक्षा समाजाची, कुटुंबाची बंधने जास्त भोगावी लागतात. तिला अनेकदा ‘मिळवायचे बक्षीस’ म्हणून मांडले जाते. त्यामुळे लोककथांतील प्रेयसी ही स्त्री स्वप्नांचे प्रतीक असूनही तिच्या स्वतःच्या जगण्याचे नियंत्रण तिच्याकडे नसते.
सखी किंवा बहिणीच्या रूपातली स्त्री लोककथेत वेगळीच वाट दाखवते. नायकाला संकटातून बाहेर काढणारी बहीण, त्याच्या प्रवासात आधार देणारी सखी, संकटात खंबीर उभी राहणारी बहीण ही ममत्व आणि आपुलकीचे दर्शन घडवते. “बहिणीचा राखीबंध” हा भाव लोककथांमध्ये अनेकदा दिसतो. बहिण भावासाठी व्रत करते, प्रार्थना करते, तर सखी संकटात नायकाला दिशा दाखवते. ही स्त्री प्रतिमा समाजातील नातेसंबंधांना बळकट करते. पण या सख्याच्या भूमिकाही नायकाभोवती फिरणाऱ्या असतात, तिच्या स्वतःच्या स्वतंत्रतेचा मागोवा क्वचितच मिळतो.
लोककथांमध्ये एक गूढ आणि भयचकित करणारे रूप म्हणजे जादुगारणी आणि राक्षसी. स्त्रीला दिलेले हे रूप समाजातील स्त्रीच्या सामर्थ्याविषयीची भीती व्यक्त करते. जादू करू शकणारी, मंत्र टाकणारी, पुरुषाला वश करणारी स्त्री ही लोकमानसात दुष्ट ठरते. पण या प्रतिमेमागे स्त्रीच्या गूढ शक्तीचे, तिच्या स्वातंत्र्याचे आणि तिच्या बंडखोरीचे दडपलेले दर्शन आहे. लोकसमाजाने स्त्रीच्या सामर्थ्याला नाकारले आणि त्याला राक्षसी, दैत्यस्वरूप दिले. स्त्री स्वतंत्रपणे जगली तर ती समाजासाठी धोकादायक ठरेल अशी भीती या कथांमधून व्यक्त होते.
काही लोककथांमध्ये स्त्रीला देवता, शक्तीस्वरूप म्हणून उंचीवर नेले जाते. दुर्गा, काळी, मरीआई यांसारख्या देवतांचे प्रतिरूप स्त्रीच्या सामर्थ्याचे स्तवन करतात. इथे स्त्री ही सृष्टीचा आधार, जगाचा रक्षणकर्ता, संकटनिवारक म्हणून गौरवली जाते. पण या देवतेच्या रूपामध्येही विरोधाभास आहे. एकीकडे स्त्रीला पूजले जाते, तर दुसरीकडे तीच स्त्री समाजात दुय्यम स्थान भोगते. लोककथांतील देवता-प्रतिमा स्त्रीच्या सामर्थ्याला मान्यता देतात, पण त्या मान्यतेला दैनंदिन जीवनात तितकीशी जागा मिळत नाही.
स्त्रीची प्रतिमा लोककथेत कधी चतुर, कधी बुद्धिमान, कधी खेळकर रूपातही दिसते. आपल्या शहाणपणाने संकट सोडवणारी, हुशारीने नायकाला वाचवणारी किंवा शत्रूला हरवणारी स्त्रीही कथांमध्ये दिसते. तिचे हे रूप समाजातील स्त्रीच्या बौद्धिक शक्तीचे प्रतीक आहे. पण ही बुद्धिमत्ता तिला स्वतंत्र ओळख देत नाही, ती नायकाच्या प्रवासात सहाय्यकारी म्हणूनच वापरली जाते.
लोककथांतील स्त्री प्रतिमांचा हा प्रवास केवळ काल्पनिक नाही. त्यातून समाजातील स्त्रीचे स्थान, तिच्या आकांक्षा, तिच्यावर लादलेले बंधन, तिचे सामर्थ्य आणि तिच्या अस्तित्वाविषयीच्या समाजाच्या कल्पना यांचे दर्शन घडते. स्त्री ही कधी आई, कधी पत्नी, कधी सखी, कधी शत्रू, कधी देवता म्हणून उभी राहते, पण तिच्या स्वतंत्र ओळखीचे, तिच्या स्वातंत्र्याचे दर्शन क्वचितच घडते. लोककथांमध्ये तिचे रूप अनेक रंगांनी नटलेले आहे, पण त्या सर्व रंगांमध्ये एकच धागा दिसतो—ती नेहमीच दुसऱ्यांच्या जीवनाभोवती फिरणारी व्यक्ती आहे.
आज या लोककथांकडे पाहताना आपल्याला केवळ जुन्या काळातील कल्पनाच दिसत नाहीत, तर त्या आपल्या आजच्या जगण्यावरही प्रकाश टाकतात. स्त्रीची प्रतिमा अजूनही समाजाच्या कल्पना, अपेक्षा आणि मर्यादांच्या पिंजऱ्यात आहे. लोककथांतील स्त्री प्रतिमा ही आपल्या सांस्कृतिक वारशाचा महत्त्वाचा भाग आहे, पण त्याच वेळी त्या आपल्याला विचार करायला भाग पाडतात की या प्रतिमा कितपत न्याय्य होत्या, आणि आपण त्या आजच्या समाजात कितपत पुढे नेतो आहोत.
वर्षा पतके थोटे
२२ ऑगस्ट २०२५
