लोकसंस्कृती आणि लोकगीते ---- महादेवा जातो गा

महादेवा जातो गा

==================

लहानपणी शिवरात्रीच्या साधारण एखादं महिना अगोदर आमच्या गावात खूप दूरवरून शिवाचे गाणे ऐकू यायचे. तेव्हा मी मोठ्या उत्सुकतेने आईला विचारायचे. ‘आई हे शिवाचे गाणे कोण म्हणतं ग’? तेव्हा आई म्हणायची ‘ हा शिवरात्रीचा पोहा शिवाच्या दर्शनाला पायी निघाला आहे’. जसे वारकरी पंढरीला जातात तसे हे शिवभक्त महादेवाला जातात. कोणी मोठ्या महादेवाला जातात तर कोणी लहान महादेवाला जातात’, माझ्या बालबुद्धीला कळतंच नव्हतं. मोठा महादेव म्हणजे काय आणि लहान महादेव म्हणजे काय ? लहानपणापासून कुठल्याही मुळाशी जाण्याची सवय आहेच. ती अजूनही शाबूत आहे. आईला खूप विचारायचे लहान महादेव म्हणजे काय आणि मोठा महादेव म्हणजे काय ? पण आईच्या उत्तराने समाधान नाही झाले म्हणून मोर्चा बाबाकडे वळविला तर शिक्षक असणारे माझे बाबा त्यांच्या मांडीवर मला बसवून सांगू लागले. म्हणाले बघ मी तुला एक पोहा म्हणून दाखवतो. तो जर तुला कळला तर तुला खऱ्या अर्थाने मोठा महादेव म्हणजे काय आणि छोटा महादेव म्हणजे काय कळेल. मी आनंदाने मान डोलावली आणि बाबांनी त्यांच्या आवाजात पोहा म्हणायला सुरुवात केली.

‘’महादेवा जातो रडते माझी माय

नको रडू माय, पोहा खुशालीनं हाय

तुझ्या गावी येतो आजू बाजू खाया

सोडली गोताची माया लागतो चवऱ्याच्या पाया

सोडले सोडले, महेल माड्या

पाणी नाही सोड, तन्नाच्या झोपड्या”

हा पोहा मी बाबांकडून ऐकला आणि लगेच प्रश्न विचारला ‘बाबा पोहा म्हणजे काय हो’? बाबा म्हणाले पोहा म्हणजे ‘ माणसांचा जत्था जो एकत्रित महादेवाच्या जत्रेला जातो. आणि ते जे शिवाचे गुणगान करत किंवा त्याला आपलं गाऱ्हाणं सांगत गाणं गात जातात त्याला सुद्धा पोहा म्हणतात. महादेवाची यात्रा करणे त्या काळापर्यंत फार कठीण असायचे. म्हणून मग लोकं एकट्या दुकट्याने न जाता सोबतीने महादेवाच्या जत्रेला जायचे. बरं फक्त महादेवाच्याच जत्रेला का तर महादेव जंगलात आणि तेही उंच अशा पहाडावर किंवा पहाडाच्या आतमध्ये जाऊन बसलेले असत. बरं या पोह्यात सर्व जातीधर्माचे लोकं पण समाविष्ट असत. ना कुठला भेदभाव ना कुठला अहंकार. असायची ती फक्त शिवाला भेटण्याची आंतरिक ओढ. हा पोहा शिवाला आपलं गाऱ्हाणं गाण्यातून सांगत किंवा शिवस्तुती करत पुढे पुढे चालत राही. सोबतीला एक त्रिशूल असे. जे त्यांना एकप्रकारे मानसिक आधार देत असावे की त्रिशूल सोबत आहे म्हणजे महादेव आपल्या सोबत आहे हा एक अतूट विश्वास असे. दरवर्षी निघणारा हा पोहा कधी छोट्या महादेवाला म्हणजे सालबर्डीच्या शिवगुफेला जाई. इथे जाण्यासाठी मोठ्या महादेवापेक्षा कमी अंतर पार करावे लागे. कधी हा पोहा पंचमढीच्या चौरागडला जाई. या ठिकाणी घनदाट अरण्यातून रस्ता कापत पुढे जावे लागे. घनदाट अरण्यातून जाणे म्हणजे जीव वेढीस धरून चालणे. कधी हिंस्त्र प्राणी समोर येईल सांगता यायचे नाही. त्या मानाने छोटा महादेवाला जाताना जरी घनदाट अरण्य असले तरी अंतर कमी होते. म्हणून छोटा महादेव आणि मोठा महादेव अशी नावे लोकगीतातूनच पडली असावीत. आता जरी घनदाट अरण्य नसले तरी अंतर मात्र तेवढेच आहे आणि पायीच जावं लागतं. जेव्हा हा पोहा शिवाचे गाणे म्हणत गावोगावी चालत निघत असे तेव्हा दुरून त्यांचे ते गाणे ऐकू येत असे. हे गाणे ऐकू आले की मनात कुठेतरी चलबिचल सुरु होई कारण हा पोहा मनुष्याच्या अंतर्मनाचा ठाव घेऊन काळीज चिरत आतपर्यंत पोहचत असे. गावोगावी त्यांची खाण्याची बडदास्त गावकऱ्यांकडून केली जाई. सोबत शिधा आटा पण दिला जाई. पण एकदा का अरण्याची वाट सुरु झाली की त्यांना आहे त्या परिस्थितीला सामोरी जाऊन कच्च -बाभळ रांधून खावंच लागे आणि ते ही कच्च-बाभळ खातच आपला प्रवास पूर्ण करीत असत. या पोह्या मध्ये फक्त पुरुष मंडळी जात आणि ते ही बहुतेक अर्ध्या वयाचे. ज्या घरचा माणूस पोहा म्हणत घरातून यात्रेला निघे त्या घरी रडभूक सुरु होई. जशी मिल्ट्रीमध्ये जाताना सैनिकाच्या घरी रडभूक सुटत असे. आणि हे पाहायला सगळं गाव जमा होई. सुरुवातीलाच तो डोळ्यातलं पाणी लपवत म्हणत असे ‘ महादेवा जातो गाsss’ त्याचं ते महादेवा जातो गा ऐकलं की गावकऱ्यांच्या डोळ्यात आपोआप पाणी दाटून येई. आणि हाच पोहा पोह्यातील सगळेजण मिळून म्हणत तेव्हा काळीज चिरत तो आवाज महादेवापर्यंत पोहचत असावा. महादेवाच्या या जत्रेवरून हा पोहा सहीसलामत परत आल्यानंतर मावंद केलं जाई. आपल्या ऐपतीप्रमाणे चारदोन लोकांना जेवू घालणे म्हणजे मावंद केलं असं म्हणत असत. महादेवाला जाणे म्हणजे सगळं गणगोत मागे टाकून शिवाच्या भेटीला चौरागडला नाहीतर सालबर्डीला जात आणि तेथून परत येणारा तो नशीबवान असं म्हटलं जात असे. आता तो काळही राहिला नाही, त्या धारणाही राहिल्या नाही. शिवाचे दर्शनही आधी एवढे कठीण राहिले नाही म्हणून ‘पोहा’ सारखी लोकगीतेही राहिली नाही. सोबतीने चालण्याची सामाजिक रीतही राहिली नाही, तो अपार विश्वासही राहिला नाही आणि अजूनही मला पडत असलेल्या बऱ्याच प्रश्नांची उत्तरे देण्यासाठी महादेवराव नाव असलेले माझे बाबाही राहिले नाहीत.

©वर्षा पतके थोटे

७ मार्च २०२४

 <script async src="https://pagead2.googlesyndication.com/pagead/js/adsbygoogle.js?client=ca-pub-5032057122896847"

     crossorigin="anonymous"></script>

लोकसंस्कृती आणि लोकगीते -----फुगडी

लोकसंस्कृती आणि लोकगीते

================================

‘एका हाताची फुगडी, मामा घेतो लुगडी

लुगड्याला गोंडा, फुई भाऊ नवरा कायकोंडा फु'.

फुगडी हा खरंतर एक लोकसंस्कृतीचा भाग आहे. पण मी लहानपणापासून हा प्रकार एक खेळ म्हणून खेळली आहे. ना की नृत्याचा प्रकार म्हणून. खो -खो , लंगडी, विटी दांडू, लगोरी या सर्व खेळांसोबत फुगडी हा माझा अत्यंत आवडीचा खेळ होता. आजही आहे. मला आजही फुगडी खेळायला आवडते. पण बाकी खेळांसारखा हा खेळ सुद्धा लुप्त होत चालला आहे. आता हा ना खेळ म्हणून शिल्लक आहे ना लोकसंस्कृतीचा एक भाग म्हणून अस्तित्वात आहे. या प्रकाराचं अस्तित्व सुद्धा फार सीमित झालं आहे. पंढरपूरला पंढरीचा राजा विठ्ठलाच दर्शन झाल्यावर फुगडी खेळण्याची प्रथा आहे. ही प्रथा असण्याचं सरळ साधं कारण म्हणजे पांडुरंगाचे दर्शन झाल्यामुळे जो अत्यानंद झाला आहे. तो फुगडी घालून व्यक्त केला जातो. वारक-यांचे तर आषाढीला पैदल वारीत जसं जसं पंढरपूर जवळ येतं तसं फुगडी घालण्याचं त्यांचं प्रमाण वाढत जातं. ज्यादिवशी रिंगण सोहळा असतो त्यादिवशी फुगडी ही घातलीच जाते. पण जुन्या काळात वऱ्हाडातील गावखेड्यात ही फुगडी खेळताना गाण्यातून कोट्या टाकल्या जात असत. कोट्या म्हणजे काय तर. मिश्कीलपणे एखादं गाणं म्हणणे. कोण्यातरी नात्याचा उल्लेख मिश्कीलपणे करणे. सर्वात जास्त उल्लेख कोणत्या नात्याचा होत असे तर. नवरा बायकोच्या नात्याचा, आतेभाऊ- मामेबहीण नात्याचा, साळी जावयाच्या नात्याचा, देर- भावजयीच्या नात्याचा. इत्यादी.

‘एका हाताची फुगडी, मामा घेतो लुगडी

लुगड्याला गोंडा, फुई भाऊ नवरा कायकोंडा फु.

या दोन ओळींमध्ये फुई भाऊ नवरा कानकोंडा फु. असं लिहिलं आहे. वऱ्हाडात आत्याला म्हणजे बाबाच्या बहिणीला फुई म्हणत असत. फुई भाऊ नवरा म्हणजे आत्याचा मुलगा हा एका अर्थी भाऊ पण लागतो आणि जर सोयरीक जुळली तर नवरा पण लागतो. आणि या संबंधाला सामाजिक मान्यता आहे. मामाची मुलगी आत्याच्या मुलाला बायको म्हणून करता येते. पण आत्याची मुलगी मामाच्या मुलाला बायको म्हणून करता येत नाही. कारण काय तर आत्याचा मान मोठा म्हणून तिला भावाची मुलगी सून म्हणून करण्याचा सामाजिक हक्क आहे. पण तोच हक्क मामाला नाही. आणि ही प्रथा अजूनही सुरु आहे. किती त्या धारणा आणि किती त्या गैर– समजुती होत्या, अजूनही काही धारणा, प्रथा आहेत हे खेदाने लिहावे लागते. तर फुगडी खेळताना फुई भाऊ नवरा कायकोंडा फु. म्हणजे काय तर. माझी फुगडी पाहून माझा आत्येभाऊ कायकोंडा होईल. म्हणजे लाजेने चुरचुर होऊन मान खाली घालेल. त्याला चिडवण्यासाठी म्हणून मी ही एका हाताची फुगडी खेळते आहे. मला माझ्या मामाने लुगडी म्हणजे नऊवार साडी घेतली आणि त्या नऊवार साडीच्या पदराला सुंदर सुंदर गोंडे आहेत. मला ती नऊवार फार आवडली आणि ते पदराचे गोंडे म्हणजे चमचमणारे चंद्र सूर्य आहेत जणू ! एवढी सुंदर नऊवार मामाने मला घेतली आणि मला ती नेसण्याचा मोह अनावर झाला आणि मी ती नेसली. ती नऊवार नेसल्यावर मी जणू एखाद्या अप्सरेसारखी सारखी माझी मलाच भासायला लागले. माझ्या मनाला झालेला आनंद लोकांना कळावा म्हणून मी फुगडी घालत सुटले आणि माझी फुगडी आणि माझे सौंदर्य बघून माझ्या आत्याचा मुलगा शरमेने लाजला बरं का ! असं ही या दोन ओळीतील नायिका म्हणत आहे. असा काहीसा तो भाव आहे. असं म्हणतात ‘ सामवेदाच्याही आधीपासून फुगडीची गाणी चालत आलेली आहेत. त्यांना पिढ्यांपिढ्यांचा वारसा आहे’ मौखिक साहित्याचा हा प्रकार नक्कीच आहे असं म्हटलं तरी योग्य होईल. जीवनात विनोद, मिश्कीलपणा, कोट्या, शब्दांचे लाडिक बाण ह्या सर्व गोष्टी प्रचलित होत्या. आणि हेच मनोरंजनाचे मुख्य स्रोत होते. पण आता या टेकनॉलॉजीच्या काळात हे सर्व लुप्त होत आहेत. किंबहुना झालेलेच आहेत. उत्तर प्रदेशमध्ये लग्नाच्या वेळेस व्याही विहीन एकमेकांना समोरासमोर बसून गाण्यातून कोट्या पाठवतात. त्या कोट्या मधून जो हास्यरस निर्माण होतो तो लग्न या प्रथेला बऱ्यापैकी सामाजिक सहजभावात बदलत नेतो. ही एक त्यांच्यामधील पारंपरिक प्रथा आहे. अजूनही काही प्रमाणात सुरु आहे. पण आपण महाराष्ट्रीयन त्यातही विदर्भ , विदर्भातील वऱ्हाड आपल्या पारंपरिक, लोकसंस्कृती आनंद देणाऱ्या गोष्टी पूर्णपणे विसरला आहे. ही फार मोठी खंत वाटते. पुन्हा येतील का ते दिवस परत ? उत्तर माहिती आहे तरीही मन स्वतःलाच प्रश्न विचारत राहतं........

©वर्षा पतके थोटे

१५/मार्च /२०२४

<script async src="https://pagead2.googlesyndication.com/pagead/js/adsbygoogle.js?client=ca-pub-5032057122896847"
     crossorigin="anonymous"></script>

‘एका हाताची फुगडी, मामा घेतो लुगडी
लुगड्याला गोंडा, फुई भाऊ नवरा कायकोंडा फु'.
फुगडी हा खरंतर एक लोकसंस्कृतीचा भाग आहे. पण मी लहानपणापासून हा प्रकार एक खेळ म्हणून खेळली आहे. ना की नृत्याचा प्रकार म्हणून. खो -खो , लंगडी, विटी दांडू, लगोरी या सर्व खेळांसोबत फुगडी हा माझा अत्यंत आवडीचा खेळ होता. आजही आहे. मला आजही फुगडी खेळायला आवडते. पण बाकी खेळांसारखा हा खेळ सुद्धा लुप्त होत चालला आहे. आता हा ना खेळ म्हणून शिल्लक आहे ना लोकसंस्कृतीचा एक भाग म्हणून अस्तित्वात आहे. या प्रकाराचं अस्तित्व सुद्धा फार सीमित झालं आहे. पंढरपूरला पंढरीचा राजा विठ्ठलाच दर्शन झाल्यावर फुगडी खेळण्याची प्रथा आहे. ही प्रथा असण्याचं सरळ साधं कारण म्हणजे पांडुरंगाचे दर्शन झाल्यामुळे जो अत्यानंद झाला आहे. तो फुगडी घालून व्यक्त केला जातो. वारक-यांचे तर आषाढीला पैदल वारीत जसं जसं पंढरपूर जवळ येतं तसं फुगडी घालण्याचं त्यांचं प्रमाण वाढत जातं. ज्यादिवशी रिंगण सोहळा असतो त्यादिवशी फुगडी ही घातलीच जाते. पण जुन्या काळात वऱ्हाडातील गावखेड्यात ही फुगडी खेळताना गाण्यातून कोट्या टाकल्या जात असत. कोट्या म्हणजे काय तर. मिश्कीलपणे एखादं गाणं म्हणणे. कोण्यातरी नात्याचा उल्लेख मिश्कीलपणे करणे. सर्वात जास्त उल्लेख कोणत्या नात्याचा होत असे तर. नवरा बायकोच्या नात्याचा, आतेभाऊ- मामेबहीण नात्याचा, साळी जावयाच्या नात्याचा, देर- भावजयीच्या नात्याचा. इत्यादी.

‘एका हाताची फुगडी, मामा घेतो लुगडी

लुगड्याला गोंडा, फुई भाऊ नवरा कायकोंडा फु.

या दोन ओळींमध्ये फुई भाऊ नवरा कानकोंडा फु. असं लिहिलं आहे. वऱ्हाडात आत्याला म्हणजे बाबाच्या बहिणीला फुई म्हणत असत. फुई भाऊ नवरा म्हणजे आत्याचा मुलगा हा एका अर्थी भाऊ पण लागतो आणि जर सोयरीक जुळली तर नवरा पण लागतो. आणि या संबंधाला सामाजिक मान्यता आहे. मामाची मुलगी आत्याच्या मुलाला बायको म्हणून करता येते. पण आत्याची मुलगी मामाच्या मुलाला बायको म्हणून करता येत नाही. कारण काय तर आत्याचा मान मोठा म्हणून तिला भावाची मुलगी सून म्हणून करण्याचा सामाजिक हक्क आहे. पण तोच हक्क मामाला नाही. आणि ही प्रथा अजूनही सुरु आहे. किती त्या धारणा आणि किती त्या गैर– समजुती होत्या, अजूनही काही धारणा, प्रथा आहेत हे खेदाने लिहावे लागते. तर फुगडी खेळताना फुई भाऊ नवरा कायकोंडा फु. म्हणजे काय तर. माझी फुगडी पाहून माझा आत्येभाऊ कायकोंडा होईल. म्हणजे लाजेने चुरचुर होऊन मान खाली घालेल. त्याला चिडवण्यासाठी म्हणून मी ही एका हाताची फुगडी खेळते आहे. मला माझ्या मामाने लुगडी म्हणजे नऊवार साडी घेतली आणि त्या नऊवार साडीच्या पदराला सुंदर सुंदर गोंडे आहेत. मला ती नऊवार फार आवडली आणि ते पदराचे गोंडे म्हणजे चमचमणारे चंद्र सूर्य आहेत जणू ! एवढी सुंदर नऊवार मामाने मला घेतली आणि मला ती नेसण्याचा मोह अनावर झाला आणि मी ती नेसली. ती नऊवार नेसल्यावर मी जणू एखाद्या अप्सरेसारखी सारखी माझी मलाच भासायला लागले. माझ्या मनाला झालेला आनंद लोकांना कळावा म्हणून मी फुगडी घालत सुटले आणि माझी फुगडी आणि माझे सौंदर्य बघून माझ्या आत्याचा मुलगा शरमेने लाजला बरं का ! असं ही या दोन ओळीतील नायिका म्हणत आहे. असा काहीसा तो भाव आहे. असं म्हणतात ‘ सामवेदाच्याही आधीपासून फुगडीची गाणी चालत आलेली आहेत. त्यांना पिढ्यांपिढ्यांचा वारसा आहे’ मौखिक साहित्याचा हा प्रकार नक्कीच आहे असं म्हटलं तरी योग्य होईल. जीवनात विनोद, मिश्कीलपणा, कोट्या, शब्दांचे लाडिक बाण ह्या सर्व गोष्टी प्रचलित होत्या. आणि हेच मनोरंजनाचे मुख्य स्रोत होते. पण आता या टेकनॉलॉजीच्या काळात हे सर्व लुप्त होत आहेत. किंबहुना झालेलेच आहेत. उत्तर प्रदेशमध्ये लग्नाच्या वेळेस व्याही विहीन एकमेकांना समोरासमोर बसून गाण्यातून कोट्या पाठवतात. त्या कोट्या मधून जो हास्यरस निर्माण होतो तो लग्न या प्रथेला बऱ्यापैकी सामाजिक सहजभावात बदलत नेतो. ही एक त्यांच्यामधील पारंपरिक प्रथा आहे. अजूनही काही प्रमाणात सुरु आहे. पण आपण महाराष्ट्रीयन त्यातही विदर्भ , विदर्भातील वऱ्हाड आपल्या पारंपरिक, लोकसंस्कृती आनंद देणाऱ्या गोष्टी पूर्णपणे विसरला आहे. ही फार मोठी खंत वाटते. पुन्हा येतील का ते दिवस परत ? उत्तर माहिती आहे तरीही मन स्वतःलाच प्रश्न विचारत राहतं........

©वर्षा पतके थोटे

१५/मार्च /२०२४

See insights and ads

Boost post

All reactions:

125Veena Randive, Alka Mokashi and 123 others

39 comments

9 shares

Like

Comment

Share