लोककथेतील स्त्री प्रतिमा:"कथा सांगते ती स्त्री: लोकपरंपरेतील स्त्रीचा आत्मविलास"

 

लोककथेतील स्त्री प्रतिमा:"कथा सांगते ती स्त्री: लोकपरंपरेतील स्त्रीचा आत्मविलास"

====================================================================

लोककथा ही एखाद्या समाजाच्या सामूहिक स्मृतीचा, सांस्कृतिक वारशाचा आणि भावविश्वाचा आरसा असते. त्या समाजात पिढ्यानपिढ्या सांगितल्या, ऐकल्या आणि अनुभवलेल्या कथांमधून त्या काळातील लोकांचे विचार, मूल्यव्यवस्था आणि जीवनदृष्टी उलगडत असते. या कथांमध्ये स्त्रीची प्रतिमा केवळ पात्र म्हणून नसून, ती संपूर्ण कथाविश्वाचा केंद्रबिंदू म्हणूनही दिसते. लोककथांमधील स्त्री कधी देवीच्या रूपात पूजली जाते, तर कधी घरगुती कार्यात बांधलेली नायिका असते; कधी ती संकटमोचक असते, तर कधी दुष्ट शक्तींची वाहक म्हणून दाखवली जाते. तिचे रूप, स्थान, भूमिका आणि प्रतीकात्मकता या सर्व बाबी समाजाच्या त्या-त्या काळातील स्त्रीविषयीच्या दृष्टिकोनाचा परिपाक असतात.

लोककथांमधील स्त्री प्रतिमा बहुस्तरीय आहे. ग्रामीण, शहरी, पर्वतीय किंवा सागरी अशा विविध भौगोलिक परिप्रेक्ष्यात निर्माण झालेल्या कथांमधून स्त्रीचे स्थान बदलते. एका बाजूला ती पतीव्रता, सती, मातृत्वाचे मूर्तिमंत रूप असते; दुसऱ्या बाजूला ती विद्रोही, आत्मनिर्भर, स्वतःच्या निर्णयांनी जीवन जगणारी व्यक्तिरेखा असते. उदाहरणार्थ, काही कथांमध्ये नायिका आपल्या पतीला, मुलांना किंवा कुटुंबाला वाचवण्यासाठी असामान्य धैर्य दाखवते. ती राक्षसांशी लढते, वनात संकटांचा सामना करते, देवतांची मदत मिळवते आणि स्वतःच्या चातुर्याने संकट टाळते. येथे तिचे शौर्य, बुद्धिमत्ता आणि अढळ निष्ठा अधोरेखित होते.

तथापि, लोककथांमध्ये स्त्रीची प्रतिमा नेहमीच प्रगतीशील दृष्टिकोनातून मांडलेली नसते. अनेकदा ती समाजातील रूढी, अंधश्रद्धा आणि पितृसत्ताक मानसिकतेच्या चौकटीत कैद झालेली दिसते. विवाह, पतीची सेवा, संततीप्राप्ती आणि घर सांभाळणे हीच तिची प्रमुख कर्तव्ये मानली जातात. अशा कथांमध्ये स्त्रीच्या स्वप्नांना, आकांक्षांना आणि वैयक्तिक स्वातंत्र्याला फारसे स्थान नसते. उलट, जी स्त्री या चौकटीबाहेर पाऊल टाकते, तिला अनेकदा नकारात्मक रूप दिले जाते – ती खलनायिका, जादूगारणी किंवा समाजासाठी धोकादायक मानली जाते. यामागे त्या काळातील सामाजिक भीती, स्त्रीच्या स्वातंत्र्याबद्दलची अस्वस्थता आणि पुरुषसत्ताक व्यवस्था टिकवून ठेवण्याची मानसिकता स्पष्ट दिसते.

लोककथांमधील स्त्रीचे धार्मिक व आध्यात्मिक रूप विशेष महत्त्वाचे आहे. अनेक कथांमध्ये ती देवीच्या रूपात प्रकट होते – शक्ती, ज्ञान, समृद्धी आणि करुणेचे मूर्तिमंत स्वरूप म्हणून. अशा देवी कथांमध्ये नायिकेला मार्गदर्शन करते, तिला संकटातून सोडवते किंवा समाजाला नैतिक मूल्यांची जाणीव करून देते. परंतु या देवीची प्रतिमा देखील अनेकदा ‘आदर्श स्त्री’ या कल्पनेशी जोडलेली असते – ती पावित्र्य, आज्ञाधारकता आणि त्याग या गुणांनी युक्त असते. त्यामुळे देवीचे पूजन असूनही, वास्तवातील स्त्रीला त्याच साच्यात बसवण्याचा प्रयत्न होताना दिसतो.

लोककथांमध्ये आईचे रूप विशेष भावनिकतेने मांडलेले आढळते. मातृत्व हा स्त्रीचा सर्वोच्च गुण मानला जातो आणि आई आपल्या मुलांसाठी कितीही त्याग करेल, कितीही संकटे सहन करेल, हे वारंवार अधोरेखित केले जाते. आईच्या प्रेमाची ही आदर्शीकृत प्रतिमा समाजात मातृत्वाला प्रतिष्ठा देणारी असली तरी, त्याचबरोबर ती स्त्रीला मातृत्वाच्या भूमिकेतच मर्यादित करण्याचे कामही करते. यामुळे स्त्रीच्या इतर ओळखी – तिची कलाकार, शेतकरी, व्यापारी, योद्धा किंवा विचारवंत अशी रूपे – लोककथांमध्ये दुर्मीळ होतात.

दुसऱ्या बाजूला, काही लोककथा स्त्रीच्या लैंगिकतेकडे आणि भावनिक गरजांकडेही सूचक पद्धतीने पाहतात. या कथा अनेकदा लोकसाहित्याच्या ‘प्रौढ’ किंवा ‘गूढ’ विभागात मोडतात आणि त्यामध्ये स्त्रीची इच्छा, तिचे आकर्षण, तिची स्वायत्तता आणि तिचा विद्रोह या गोष्टी मांडल्या जातात. अशा कथांमध्ये स्त्री केवळ ‘पुरुषाची साथीदार’ नसून, स्वतःच्या इच्छा-आकांक्षा असलेली, स्वतंत्र मनाची व्यक्ती असते. जरी या कथा मुख्य प्रवाहात नसल्या, तरी त्या समाजातील गुप्त प्रवाहांचा, दडपलेल्या भावनांचा आणि स्त्रीच्या अंतःकरणातील न बोलेला आवाजाचा मागोवा घेतात.

लोककथांमधील स्त्री प्रतिमेवर भौगोलिक, ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक घटकांचा मोठा प्रभाव असतो. पर्वतीय प्रदेशातील कथांमध्ये ती कठोर परिश्रम करणारी, निसर्गाशी जवळीक असलेली, आणि आपल्या कुटुंबाच्या रक्षणासाठी जिवाची बाजी लावणारी असते. समुद्रकिनारी भागातील कथांमध्ये ती मच्छीमार स्त्री, जलदेवी किंवा समुद्री राक्षसांशी संघर्ष करणारी असते. शहरांतील लोककथांमध्ये ती कधी व्यापारी स्त्री, कधी गुप्तहेर किंवा चतुर कोटीतज्ञ म्हणूनही दिसते. या विविधतेतून स्पष्ट होते की लोककथांमधील स्त्री ही स्थिर, एकसंध प्रतिमा नसून परिस्थितीनुसार बदलणारी, अनेक पैलू असलेली जिवंत व्यक्तिरेखा आहे.

लोककथांमधील स्त्री प्रतिमा समाजातील बदलांसोबत बदलतही गेली आहे. औद्योगिकीकरण, शिक्षणाचा प्रसार, स्त्रीस्वातंत्र्य चळवळी आणि आधुनिक साहित्य या घटकांनी लोककथांच्या आधुनिक आवृत्तींमध्ये स्त्रीला अधिक सक्रीय, प्रगल्भ आणि स्वतंत्र रूपात दाखवायला सुरुवात केली. आता ती केवळ संकटात सापडलेली नायिका नसून, संकटावर मात करणारी नायिका आहे. ती फक्त पतीसाठी जगणारी पत्नी नाही, तर स्वतःच्या ध्येयासाठी झटणारी व्यक्ती आहे. या बदलांमुळे लोककथांच्या आधुनिक आवृत्त्या जुन्या पितृसत्ताक चौकटीला आव्हान देणारे साधन बनल्या आहेत.

तथापि, लोककथांचा पारंपरिक ठेवा अजूनही समाजात प्रभावी आहे. अनेक ग्रामीण भागात, कुटुंबातील मोठी माणसे अजूनही जुन्या कथाच सांगतात आणि त्या कथांमधील स्त्री प्रतिमा अजूनही आदर्श म्हणून मांडतात. यामुळे आधुनिक, प्रगत स्त्रीप्रतिमा आणि पारंपरिक, बंधनकारक स्त्रीप्रतिमा यांच्यातील संघर्ष वाढतो. मुलांना लहानपणापासून मिळणाऱ्या या दोन विरोधी संदेशांमुळे समाजातील स्त्रीविषयीची धारणा गुंतागुंतीची होते.

लोककथांमधील स्त्री प्रतिमा या विषयाचा अभ्यास करताना, आपल्याला हे मान्य करावे लागते की या कथा फक्त कल्पित गोष्टी नाहीत. त्या समाजाच्या मानसिकतेचे, इतिहासाचे आणि सांस्कृतिक मूल्यांचे प्रतिबिंब आहेत. त्यामुळे लोककथांमधील स्त्री प्रतिमा बदलायची असेल, तर समाजातील स्त्रीविषयीचे दृष्टिकोन बदलणे आवश्यक आहे. लोककथांमधील नव्या आवृत्त्या, स्त्रियांनी स्वतः सांगितलेल्या कथा, आणि स्त्रीच्या विविध भूमिकांचे उत्सव साजरे करणारे साहित्य हे यातून परिवर्तन घडवू शकतात.

एकूणच, लोककथांमधील स्त्री प्रतिमा ही एका टोकाला देवी आणि दुसऱ्या टोकाला दासी अशी द्वंद्वात्मक आहे. ती कधी प्रेरणादायी आहे, तर कधी बंधनकारक; कधी ती स्वातंत्र्याचे प्रतीक आहे, तर कधी गुलामीचे. या द्वंद्वातूनच लोककथांचा खरा अर्थ आणि त्यांच्या सामाजिक परिणामांची जाणीव होते. त्यामुळे लोककथांचा अभ्यास हा केवळ साहित्यिक आनंदासाठी नव्हे, तर समाजाच्या स्त्रीविषयीच्या विचारांचा आरसा म्हणूनही महत्त्वाचा आहे. लोककथांमधील स्त्री प्रतिमा समजून घेणे म्हणजे समाजाच्या अंतर्मनात डोकावणे आणि तिथे असलेल्या आदर्श, भीती, स्वप्ने आणि आकांक्षा यांचा मागोवा घेणे होय.

वर्षा पतके थोटे 

१३ ऑगस्ट२०२५