लोककथेतील स्त्री प्रतिमा : परंपरा, संघर्ष आणि रूपांतरे

 लोककथेतील स्त्री प्रतिमा : परंपरा, संघर्ष आणि रूपांतरे

=============================================

लोककथा ही कोणत्याही समाजाच्या इतिहासाचा, संस्कृतीचा आणि मानसिकतेचा जिवंत दस्तऐवज असते. पिढ्यानपिढ्या तोंडी सांगितल्या जाणाऱ्या या कथांमध्ये त्या काळातील समाजरचना, मूल्यव्यवस्था, श्रद्धा आणि भीती यांचे चित्रण होते. त्यात स्त्रीची प्रतिमा ही विशेष महत्त्वाची असते, कारण ती केवळ कथानकाचा भाग नसून, त्या समाजातील स्त्रीविषयीची सामूहिक दृष्टी, अपेक्षा आणि पूर्वग्रह यांचे प्रतिबिंब असते.

भारतीय ग्रामीण व नागरी जीवनात लोककथांचा जन्म व विकास हा दैनंदिन जीवनाशी जोडलेला आहे. शेतातील काम, वाड्यातील ओटी, उत्सव-समारंभ, दिवाळी-होळी अशा प्रसंगी कथा सांगण्याची परंपरा होती. स्त्रिया या कथा सांगण्यात प्रमुख भूमिका घेत, आणि त्यामुळे त्यांच्या अनुभवांचा, भावनांचा आणि कल्पनांचा लोककथांवर परिणाम होत गेला. या कथांमधील स्त्री कधी मातृत्वाचे मूर्त रूप घेते, कधी देवी, कधी पराक्रमी योद्धा, तर कधी पितृसत्तेच्या चौकटीत अडकलेली आज्ञाधारक पत्नी म्हणून दिसते.

महाराष्ट्रातील सावित्री-सत्यवान ही कथा स्त्रीच्या निश्चय, प्रेम आणि पराक्रमाचे उत्तम उदाहरण आहे. सावित्रीने मृत्यूदेव यमराजालाही आपली बुद्धिमत्ता आणि संयमाने पराभूत करून पतीचे प्राण परत मिळवले. या कथेत सावित्रीचे धैर्य गौरवले जाते, पण त्याचवेळी तिची ओळख केवळ ‘पत्नीत्वा’शी घट्ट बांधलेली राहते. तिने स्वतःसाठी नाही, तर पतीसाठी संघर्ष केला, हे पारंपरिक पितृसत्तात्मक मूल्याशी सुसंगत आहे.

दुसरीकडे तुळजाभवानी किंवा रेणुका देवी यांसारख्या कथांमध्ये स्त्रीला देवीच्या रूपात उंचावले जाते. तुळजाभवानीच्या लोककथांमध्ये ती छत्रपती शिवाजी महाराजांची आराध्य देवी आहे, जी युद्धात विजयाचे वरदान देते. हे रूप स्त्रीच्या सामर्थ्याचे आणि रक्षणकर्त्या शक्तीचे प्रतीक आहे. पण, ही शक्ती बहुधा पुरुष नायकाच्या कार्यासाठीच वापरली जाते, स्वतःच्या स्वतंत्र उद्दिष्टासाठी नव्हे.

लोककथांमध्ये स्त्रीचे नकारात्मक चित्रणही महत्त्वाचे आहे. मोहिनीराक्षसी, मायाळू नागिन, पिशाचिनी अशा पात्रांद्वारे समाजाने ‘विपरीत’ वर्तन करणाऱ्या स्त्रियांचे दुष्ट रूप तयार केले. उदा. ‘नागिन’ कथांमध्ये नायिका पुरुषाला फसवून त्याच्याकडून सूड घेते. या प्रतिमांमधून समाजातील भीती आणि स्त्रीच्या स्वायत्त इच्छांविषयीचा अविश्वास दिसून येतो.

मातृत्वाचे गौरव करणाऱ्या कथांचा लोकपरंपरेत मोठा भाग आहे. राजकन्येची माता किंवा आई आणि सात भुकेली मुले अशा कथांमध्ये आईचे त्याग, अन्नाचे वाटप, स्वतःचे दुःख लपवणे यांचे गौरवगान केले जाते. हे आदर्शीकरण जरी भावनिकदृष्ट्या समृद्ध असले तरी, त्यातून स्त्रीची इतर भूमिका व अस्तित्व बाजूला पडते.

प्रादेशिक कथांमध्ये स्त्रीच्या प्रतिमेत भौगोलिक व सामाजिक परिस्थितीनुसार बदल होतो. कोकणातल्या कथांमध्ये समुद्राशी जोडलेली ‘सागरकन्या’ किंवा ‘समुद्री देवी’ दिसते, जी मच्छीमारांना संरक्षण देते. विदर्भातील दुष्काळी कथांमध्ये ‘पाण्याची देवता’ किंवा पाण्याच्या शोधात निघालेली धैर्यशील स्त्री असते. पश्चिम महाराष्ट्रात गवळण्या मुलीच्या कथांमध्ये ती आपली गाय वाचवण्यासाठी वाघाशी सामना करते, ही प्रतिमा तिच्या धैर्याची आणि चपळतेची साक्ष देते.

काही लोककथांमध्ये स्त्री विद्रोही रूपात दिसते. हीर-रांझा सारख्या प्रेमकथांमध्ये हीर आपले प्रेम टिकवण्यासाठी कुटुंबाविरुद्ध जाते. अशा कथांमध्ये स्त्री स्वतःच्या भावनांना प्राधान्य देते, जरी शेवट बहुधा शोकांत असतो. या शोकांतिकेतून समाज असा संदेश देतो की परंपरेला आव्हान देणारी स्त्री ‘योग्य’ शेवटास पात्र नसते.

आधुनिक काळातील कथांमध्ये ही प्रतिमा बदलते आहे. उदाहरणार्थ, नव्याने सांगितल्या जाणाऱ्या सावित्री-सत्यवानच्या आवृत्त्यांमध्ये सावित्री फक्त पतीसाठी नव्हे, तर आपल्या हक्कांसाठीही यमराजाशी वाद घालते. ग्रामीण नाटकं आणि कथाकथन कार्यक्रमांतून अशा आधुनिक स्त्रीची प्रतिमा पुढे येते – शिक्षित, निर्णयक्षम, समाज बदलणारी.

लोककथांमधील स्त्री प्रतिमा ही त्यामुळे एकाच चौकटीत बसवणे अशक्य आहे. ती देवी आणि दासी, नायिका आणि खलनायिका, माता आणि विद्रोही अशा अनेक रूपांतून प्रकटते. तिच्या प्रतिमेतून आपण समाजातील मूल्यव्यवस्थेतील बदल, स्त्रीच्या भूमिकांवरील अपेक्षा आणि तिच्या स्वातंत्र्यावरील मर्यादा ओळखू शकतो. आजच्या काळात या कथांचा पुनर्विचार करून त्यांना स्त्रीच्या स्वायत्ततेला, तिच्या स्वप्नांना आणि तिच्या हक्कांना अधोरेखित करणाऱ्या नव्या कथांमध्ये रूपांतरित करणे हीच खरी सांस्कृतिक प्रगती ठरेल.

वर्षा पतके थोटे 

१० ऑगस्ट २०२५