लोककथेतील स्त्री प्रतिमा : प्रादेशिक व सांस्कृतिक तुलनात्मक अभ्यास

 

लोककथेतील स्त्री प्रतिमा : प्रादेशिक व सांस्कृतिक तुलनात्मक अभ्यास

=========================================================

लोककथा ही केवळ मनोरंजनाचे साधन नसून ती त्या समाजाच्या सामूहिक स्मृती, मूल्यव्यवस्था आणि जीवनदृष्टीचे प्रतिबिंब असते. पिढ्यानपिढ्या तोंडी सांगितल्या जाणाऱ्या या कथांमध्ये पुरुष आणि स्त्री या दोन्ही लिंगांचे चित्रण असले तरी, स्त्री प्रतिमा ही विशेष ठळक आणि बहुआयामी असते. तिच्यात कधी प्रेम, ममता, त्याग असतो, तर कधी पराक्रम, विद्रोह आणि अदम्य आत्मशक्ती असते. प्रादेशिक भिन्नतेनुसार ही प्रतिमा वेगवेगळी रूपे धारण करते. महाराष्ट्र, उत्तर भारत आणि आदिवासी समाज यांच्या लोककथांमधील स्त्री प्रतिमांचा तुलनात्मक अभ्यास केला, तर या भिन्नतेसोबतच काही समान धागेही दिसून येतात.

महाराष्ट्रातील लोककथांमध्ये स्त्रीचे चित्रण मुख्यतः तीन रूपांत दिसते – माता, देवी आणि धैर्यशील पत्नी. सावित्री-सत्यवान, रेणुका देवी, तुळजाभवानी, मातेची माया अशा कथांमधून ती पतीव्रतेच्या आदर्शाला, मातृत्वाच्या पावित्र्याला आणि देवीसमान सामर्थ्याला मूर्त रूप देते. सावित्रीच्या कथेत तिची बुद्धिमत्ता, संयम आणि निश्चयामुळे मृत्यूदेवाला पराभूत करण्याची क्षमता दिसते, पण तिचे उद्दिष्ट पतीचे रक्षण असते, स्वतःचे नव्हे. तुळजाभवानीच्या कथांमध्ये ती युद्धदेवता आहे, पण तिचा पराक्रम पुरुष नायकाच्या कार्यसिद्धीसाठीच वापरला जातो. महाराष्ट्रातील काही लोककथांमध्ये, विशेषतः कोकण आणि विदर्भातील कथांमध्ये, स्त्री पाण्याच्या, जमिनीच्या किंवा जंगलाच्या रक्षणकर्ती देवी म्हणून दिसते. उदा., पाण्याच्या देवतेच्या कथेत ती गावकऱ्यांना दुष्काळापासून वाचवते, पण त्यासाठी गावकऱ्यांना विशिष्ट धार्मिक नियम पाळावे लागतात, ज्यामुळे तिची शक्ती धार्मिक चौकटीतच मर्यादित राहते.

उत्तर भारतातील लोककथांमध्ये स्त्री प्रतिमा बहुधा प्रेमकथांशी, त्यागाशी आणि शोकांतिकेशी जोडलेली असते. हीर-रांझा, सोनी-महिवाल, लैला-मजनू या कथांमध्ये नायिका आपले प्रेम टिकवण्यासाठी घराण्याच्या मान्यतांना धुडकावते. ती विद्रोही असते, निर्णयक्षम असते, पण शेवटी तिचा मृत्यू हा समाजाच्या मूल्यांना आव्हान देणाऱ्यांसाठी अपरिहार्य आहे, असा संदेश देतो. उत्तर भारतीय लोककथांमध्ये नायिका अनेकदा गावाच्या किंवा कुटुंबाच्या सन्मानासाठी स्वतःचे जीवन पणाला लावते. उदाहरणार्थ, रानी दुर्गावतीच्या कथेत ती युद्धात प्राण देऊन पतीच्या राज्याचे रक्षण करते. देवीचे रूप येथेही आढळते, पण ती अनेकदा स्थानिक लोकदेवी किंवा ग्रामदेवतेच्या रूपात असते – जिच्याकडून पिकाची भरभराट, संततीसंपन्नता किंवा रोगापासून संरक्षण मिळते. या देवींच्या कथांमध्ये भक्ती, श्रद्धा आणि चमत्कार यांचा प्राधान्याने वापर होतो, पण त्यामागे स्त्रीला अतिमानवी करून तिच्या मानवी गरजा आणि हक्क यांना गौण ठरवले जाते.

आदिवासी समाजातील लोककथांमध्ये स्त्री प्रतिमा अधिक नैसर्गिक, भूमिसंगत आणि सामुदायिक स्वरूपाची दिसते. गोंड, भील, संथाळ, कोरकू यांसारख्या आदिवासी जमातींच्या कथांमध्ये स्त्री ही केवळ नायिका किंवा देवी नसून संपूर्ण जमातीच्या अस्तित्वाशी जोडलेली शक्ती असते. उदा., गोंड समाजातील पेन देवीच्या कथेत ती जंगलाचे रक्षण करणारी, प्राण्यांशी संवाद साधणारी आणि पिकांच्या चक्रावर लक्ष ठेवणारी असते. तिची शक्ती केवळ धार्मिक विधीपुरती मर्यादित नसून ती दैनंदिन जीवनात थेट सहभाग घेते. भील समाजातील कथांमध्ये स्त्री शिकार मोहिमेत, अन्नसंकलनात आणि युद्धात पुरुषांसोबत खांद्याला खांदा लावून उभी राहते. येथे ती पतीव्रता म्हणून नव्हे तर जमातीच्या एकत्रित शक्तीचा भाग म्हणून गौरवली जाते. या कथांमध्ये प्रेमकथाही आहेत, पण त्यांचा शेवट बहुधा मृत्यू किंवा समाजाचा निषेध नसून, दोघांनी मिळून नवीन कुटुंब किंवा गट उभारण्यामध्ये होतो. त्यामुळे येथे स्त्रीची स्वायत्तता आणि निर्णयक्षमता अधिक ठळक दिसते.

तिन्ही प्रादेशिक परंपरांचा तुलनात्मक विचार केला, तर काही ठळक समानता आणि भिन्नता दिसतात. समानतेत देवीचे रूप सर्वत्र आहे – मग ती युद्धदेवता असो, ग्रामदेवता असो किंवा निसर्गदेवता असो. मातृत्व आणि त्याग हेही तिन्ही ठिकाणी स्त्री प्रतिमेचे मुख्य वैशिष्ट्य आहे. मात्र, महाराष्ट्र व उत्तर भारतात हे रूप अनेकदा पितृसत्तात्मक चौकटीत बसते – स्त्रीचे सामर्थ्य पती, कुटुंब किंवा गावाच्या रक्षणासाठीच वापरले जाते. आदिवासी समाजात मात्र ती सामुदायिक हक्क आणि संसाधनांच्या संरक्षणासाठी थेट कार्यरत दिसते.

भिन्नतेत सर्वात मोठा फरक म्हणजे स्त्रीच्या विद्रोहाला दिलेला प्रतिसाद. उत्तर भारतातील लोककथांमध्ये विद्रोहाचे शेवट बहुधा शोकांतिक असतात, महाराष्ट्रात विद्रोही स्त्री दुर्मिळ असते आणि तिचा विरोध अनेकदा अप्रत्यक्ष स्वरूपाचा असतो. आदिवासी कथांमध्ये मात्र विद्रोह हा नैसर्गिक आणि स्वीकृत असतो – जर तो जमातीच्या हितासाठी असेल तर त्याचे स्वागत होते. त्यामुळे आदिवासी स्त्री प्रतिमा तुलनेने अधिक स्वतंत्र आणि व्यवहार्य वाटते.

या तुलनात्मक अभ्यासातून हे स्पष्ट होते की लोककथा केवळ कल्पनारम्य गोष्ट नसून ती स्त्रीच्या सामाजिक स्थानाचा आणि सांस्कृतिक भूमिकांचा आरसा आहे. त्या समाजाच्या मूल्यांनुसार तिची प्रतिमा घडवली जाते – कधी देवी म्हणून पूजली जाते, कधी त्यागमूर्ती म्हणून गौरवली जाते, तर कधी विद्रोही म्हणून नाकारली जाते. आधुनिक काळात या कथांचा पुनर्विचार होणे गरजेचे आहे, कारण स्त्रीची प्रतिमा केवळ पतीसाठी लढणारी, समाजासाठी त्याग करणारी किंवा अतिमानवी शक्ती असलेली म्हणून मर्यादित राहू नये. तिला तिच्या मानवी रूपात, स्वप्नांसह, निर्णयक्षमतेसह आणि अपूर्णतेसह स्वीकारणाऱ्या नव्या लोककथा तयार करण्याची हीच वेळ आहे. त्या कथांमध्ये महाराष्ट्रातील सावित्रीही स्वतःसाठी लढेल, उत्तर भारतातील हीरही जिवंत राहून आपले प्रेम स्वीकृत करून घेईल आणि आदिवासी पेन देवीही जमातीसोबत नवीन बदलांची वाटचाल करेल. अशा नव्या कथांनीच लोककथांतील स्त्री प्रतिमा खरी अर्थाने मुक्त होईल आणि तिचा आत्मविलास, तिची संघर्षशक्ती आणि तिचे स्वातंत्र्य पिढ्यानपिढ्या प्रेरणा देत राहील.

वर्षा पतके थोटे 

११ ऑगस्ट २०२५