लोककथेतील स्त्री प्रतिमा : सांस्कृतिक स्मृतीतील एक प्रवास

 

लोककथेतील स्त्री प्रतिमा :  सांस्कृतिक स्मृतीतील एक प्रवास

========================================================

लोककथा हा केवळ शब्दांचा खेळ किंवा पिढ्यानपिढ्या सांगितला जाणारा मनोरंजनाचा प्रकार नाही, तर तो एका समाजाच्या सामूहिक अनुभवांचा, श्रद्धांचा, भावविश्वाचा आणि सांस्कृतिक मूल्यांचा जिवंत पुरावा आहे. या कथांमध्ये आपल्याला केवळ वीरपुरुष, राक्षस, देव-दैत्य किंवा जादुई घटनाच सापडत नाहीत, तर स्त्रीचे असंख्य रूप आपल्यासमोर उलगडत जाते. कधी ती सती आणि पतिव्रता आहे, कधी प्रेमासाठी सर्वस्व देणारी प्रेमिका, कधी लढाऊ योद्धा, तर कधी रहस्यमय, जादुई शक्तीची धनी. लोककथांमधील ही स्त्री प्रतिमा एका बाजूला समाजाने घडवलेली आहे, तर दुसऱ्या बाजूला समाजावर परिणाम करणारीही आहे. त्यामुळे लोककथांमधील स्त्रीचा अभ्यास हा केवळ साहित्यिक न राहता सामाजिक, सांस्कृतिक आणि मानसिक दृष्टिकोनातून महत्त्वाचा ठरतो.

भारतीय लोकसंस्कृतीतील बहुतेक कथा त्या-त्या काळातील नैतिकतेच्या संकल्पनांना जपून ठेवतात. या कथांमध्ये स्त्रीला पारंपरिक चौकटीत बसवून दाखवले जाते, जिथे तिची सर्वात मोठी ओळख ‘पत्नी’ किंवा ‘आई’ म्हणून असते. पतिव्रता स्त्रीच्या कथांमध्ये ती आपल्या पतीच्या जीवनासाठी मृत्यूलाही हरवते, संकटांशी झुंज देते आणि स्वतःच्या आनंदापेक्षा पतीच्या कल्याणाला महत्त्व देते. अशा कथांमधून समाजात निष्ठा, समर्पण, त्याग या मूल्यांचा गौरव केला जातो. परंतु या गौरवामागे स्त्रीला एका विशिष्ट चौकटीत बंदिस्त करण्याची मानसिकता दडलेली असते.

लोककथांमध्ये केवळ सती किंवा पतिव्रता स्त्रीच नाही, तर प्रेमासाठी लढणारी स्त्रीही दिसते. रजिया, सोहनी-महिवाल किंवा सावित्रीसारख्या कथांमध्ये नायिका आपले प्रेम जपण्यासाठी कठोर संघर्ष करते. या कथा स्त्रीच्या भावनिक दृढतेचा आणि निष्ठेचा गौरव करतात, पण त्याच वेळी त्या तिच्या जीवनाचा केंद्रबिंदू पुरुषाशी असलेल्या नात्यातच मर्यादित ठेवतात. तिची ओळख तिच्या प्रेमात, पतीत किंवा पुरुषसंबंधात गुंतून राहते.

तरीही काही लोककथांमध्ये या पारंपरिक प्रतिमांपासून भिन्न चित्र दिसते. काही कथा अशा स्त्रियांच्या आहेत ज्या स्वतःच्या स्वातंत्र्यासाठी झगडतात, समाजाच्या अन्यायाविरुद्ध उभ्या राहतात, किंवा जादुई शक्तींनी स्वतःचे भाग्य बदलतात. जसे काही कथांमधील जादुगारिणी, परी किंवा नागकन्या या पात्रांमध्ये स्वातंत्र्याची, विलक्षण शक्तीची झलक दिसते. पण या पात्रांना बहुधा धोकादायक, रहस्यमय किंवा समाजाच्या मुख्य प्रवाहापासून वेगळे मानले जाते. म्हणजेच स्वातंत्र्य हे स्त्रीसाठी ‘अलौकिक’ आणि ‘भिन्न’ गोष्ट म्हणून मांडले जाते, जे सामान्य स्त्रीसाठी सहजसाध्य नाही.

लोककथांमधील स्त्री प्रतिमेचा अभ्यास करताना आपण पाहतो की ती फक्त घर, कुटुंब आणि नातेसंबंध यांच्या चौकटीतच राहते किंवा त्या चौकटीच्या बाहेर गेली तरी तिला जादुई किंवा अवास्तव रूप देऊन वास्तवापासून दूर नेले जाते. या चित्रणामागे समाजातील स्त्रीविषयक दृष्टिकोन स्पष्ट होतो—स्त्रीची खरी ताकद, तिची स्वायत्तता, तिची स्वतंत्र ओळख यांना कथेत स्थान देण्याऐवजी तिला आदर्श, त्यागमूर्ती किंवा अलौकिक रूपात बांधले जाते.

तथापि, या कथा केवळ मर्यादा घालणाऱ्या नाहीत. त्या सांस्कृतिक स्मृतींचा महत्त्वाचा भाग आहेत. पिढ्यानपिढ्या सांगितल्या गेलेल्या या कथांनी स्त्रीच्या अस्तित्वाची काही पैलू जिवंत ठेवले आहेत—तिचा त्याग, तिचे प्रेम, तिची भावनिक ताकद, संकटांचा सामना करण्याची क्षमता. जरी त्या प्रतिमांमध्ये बंधने असली तरी त्या स्त्रीच्या सामर्थ्याला, तिच्या जगण्याच्या लढ्याला विसरू देत नाहीत.

आज या लोककथांकडे पाहताना आपल्याला त्या केवळ मनोरंजन म्हणून नव्हे तर ऐतिहासिक आणि सामाजिक दस्तऐवज म्हणूनही वाचाव्या लागतात. त्यातून आपल्याला आपल्या पूर्वजांची मानसिकता, स्त्रीविषयक कल्पना, आणि संस्कृतीतील बदलांची दिशा दिसते. लोककथांमधील स्त्री प्रतिमा एकाच वेळी प्रेरणादायी आणि प्रश्न उपस्थित करणारी आहे—ती आपल्याला विचार करायला लावते की आपण आजही स्त्रीला त्याच चौकटीत पाहतो का, की तिला तिच्या संपूर्ण मानवी क्षमतेसह स्वीकारायला तयार आहोत?

लोककथांची ही स्त्री, जरी कथांच्या पानांत बंदिस्त असली तरी, ती आपल्या सामूहिक चेतनेत अमर आहे. तिच्या प्रतिमांमध्ये समाजाचा भूतकाळ, वर्तमान आणि भविष्यातील प्रश्न दडलेले आहेत. त्या प्रतिमांना नव्याने समजून घेणे हे केवळ साहित्यिक अभ्यास नाही, तर आपल्या सांस्कृतिक आणि सामाजिक मूल्यांचा पुनर्विचार करण्याची गरज आहे.

वर्षा पतके थोटे 

१३ ऑगस्ट २०२५