लोककथेतील स्त्री प्रतिमा : परंपरा, कल्पना आणि अस्तित्व

 

लोककथेतील स्त्री प्रतिमा : परंपरा, कल्पना आणि अस्तित्व

=====================================================

लोककथा ही कोणत्याही समाजाच्या जीवनाचा, भावविश्वाचा आणि संस्कृतीचा आरसा असते. तिथे माणसाच्या दैनंदिन अनुभवांचे, त्याच्या भीतीच्या, श्रद्धेच्या, आशेच्या आणि कल्पनाशक्तीच्या ठशांचे प्रकटीकरण होते. लोककथेतील स्त्री प्रतिमेकडे पाहताना लक्षात येते की ही प्रतिमा एकाचवेळी अनेक स्तरांवर उलगडलेली आहे. ती कधी देवतेच्या रूपाने पूजली जाते, तर कधी राक्षसी किंवा जादूटोणी म्हणून हिणवली जाते. ती घराची धुरीण म्हणून दिसते, तर कधी कुणाच्या इच्छांचा बळी ठरते. हे द्वंद्व लोकमानसाच्या स्त्रीविषयीच्या खोलवरच्या मानसिकतेचे आणि सांस्कृतिक घडणाचे दर्शन घडवते.

भारतीय लोककथांमध्ये स्त्रीला प्रामुख्याने पवित्रता, त्याग, सौंदर्य, मातृत्व आणि श्रद्धा यांच्या प्रतिमांशी जोडलेले आढळते. एकीकडे तिला सतीसावित्रीसारख्या पतिव्रतेचे स्थान दिले जाते, तर दुसरीकडे मोहजाल विणणाऱ्या अप्सरा किंवा यक्षिणीच्या रूपात ती भीती आणि आकर्षण यांचे मिश्रण घेऊन उभी राहते. अशा प्रकारे लोककथेतील स्त्री प्रतिमा ही समाजातील स्त्रीबद्दलच्या दृष्टिकोनाचीच एक गुंतागुंतीची मांडणी आहे. स्त्रीच्या अनुभवांचे, तिच्या अस्तित्वाचे आणि भूमिकेचे विविध पैलू यामध्ये प्रतिबिंबित झालेले दिसतात.

ग्रामीण जीवनातील लोककथांत स्त्री ही घर आणि संसाराची केंद्रबिंदू म्हणून चित्रित होते. शेतकरी कुटुंबात धान्य सांभाळणारी, चूल पेटवणारी, सणवार जपणारी स्त्री ही कथा-काव्यातील स्थिर प्रतिमा आहे. तिच्या श्रमाशिवाय आणि तिच्या भावविश्वाशिवाय संसाराचा गाडा हलू शकत नाही, हे लोककथांमधून स्पष्ट होते. तरीसुद्धा या प्रतिमेत तिला स्वतंत्र व्यक्ती म्हणून फारसा आवाज मिळत नाही. तिचे अस्तित्व पती, कुटुंब आणि समाज यांच्याशी बांधलेले आहे.

त्याउलट काही लोककथांमध्ये स्त्रीच्या जिद्दीची, तिच्या चातुर्याची आणि तिच्या धैर्याची झलक आढळते. उदाहरणार्थ, संकटावर मात करणाऱ्या, राक्षसाला हरवणाऱ्या किंवा राज्य वाचवणाऱ्या स्त्रियांच्या कथा आपल्याला अनेकदा सापडतात. या कथांमध्ये स्त्री फक्त घरापुरती मर्यादित नसून तिच्या कृतींनी समाजाच्या किंवा राज्याच्या घडणीवर परिणाम होतो. ही प्रतिमा स्त्रीच्या दडपलेल्या सामर्थ्याची जाणीव करून देते.

लोककथांमधील स्त्री प्रतिमांचा अभ्यास करताना लक्षात येते की ती पुरुषप्रधान संस्कृतीच्या चौकटीत उभी राहूनही तिच्या आतल्या शक्तीचा, तिच्या निखळ माणुसकीचा आणि तिच्या अस्तित्वाच्या अस्सलतेचा प्रत्यय देते. पौराणिक कथांच्या छायेत घडलेल्या लोककथांमध्ये स्त्री कधी देवीसमान पूजली जाते, तर कधी दासीसमान वापरली जाते. या दोन्ही टोकांच्या मध्ये असलेल्या स्त्रीच्या प्रतिमा समाजातील स्त्रीच्या वास्तविक स्थितीचे अधिक स्पष्ट दर्शन घडवतात.

लोककथांमधील काही स्त्रिया स्वप्नवत भासतात. त्यांचे सौंदर्य, त्यांचे अलौकिक सामर्थ्य किंवा त्यांची विलक्षण कर्तृत्वकथा हे सारेच वास्तवापलीकडचे भासते. पण याच कथांमध्ये साध्या, कष्टकरी, दुःख भोगणाऱ्या आणि धैर्याने लढणाऱ्या स्त्रियाही भेटतात. ही द्विरूपता स्त्रीच्या प्रतिमेला केवळ मिथकात अडकवून ठेवत नाही, तर तिला सामाजिक वास्तवाशी घट्ट जोडून ठेवते.

लोककथांमध्ये स्त्रीच्या प्रतिमेतील बदल हे समाजाच्या बदलत्या प्रवाहाशी निगडित आहेत. जुन्या कथांमध्ये स्त्रीची भूमिका केवळ पतिव्रता, माता किंवा सती हिच्यापुरती मर्यादित होती. पण कालांतराने काही कथांमध्ये स्त्रीला तिच्या बुद्धीचा, तिच्या हक्कांचा आणि तिच्या सामर्थ्याचा प्रत्यय देणारे स्वर मिळाले. ती जादूगारिणी असो वा राजकन्या, तिच्या कृतीतून ती स्वतःचे स्थान निर्माण करते.

स्त्री प्रतिमेकडे पाहताना आणखी एक पैलू स्पष्ट होतो की समाजाने स्त्रीला भीती आणि आकर्षण या दोन टोकांच्या दरम्यानच सतत उभे केले आहे. तिच्या सौंदर्याचे आणि तिच्या मातृत्वाचे गौरव केले जात असले तरी तिच्या स्वातंत्र्याला अनेकदा धोक्याचे रूप देण्यात आले आहे. लोककथांतील जादूटोण करणाऱ्या बाया, पिशाच्चिणी, राक्षसी या प्रतिमा या सामाजिक मानसिकतेचे द्योतक आहेत. पण त्याचबरोबर लोककथांमध्ये ‘मातृत्व’ ही कल्पना इतकी गहिरी आहे की माता हीच पालनकर्ती, रक्षणकर्ती आणि जीवनाची मूळ प्रेरणा मानली जाते.

यावरून दिसते की लोककथांमधील स्त्री प्रतिमा एकसंध, सोपी किंवा ठरावीक नाही. उलट ती बहुरंगी आहे, कधी आकर्षक, कधी भयानक, कधी पूजनीय, तर कधी दीनवाणी. पण या सगळ्या प्रतिमांमध्ये एक गोष्ट सतत जाणवते—ती म्हणजे स्त्रीच्या अस्तित्वाचा समाजावर झालेला गहिरा प्रभाव. लोककथा सांगताना स्त्री ही केवळ पात्र राहत नाही, तर ती त्या समाजाच्या सामूहिक भावविश्वाची प्रतिनिधी ठरते.

अशा प्रकारे लोककथांमधील स्त्री प्रतिमांचा मागोवा घेताना आपल्याला समाजाचा सांस्कृतिक इतिहासही दिसतो. त्या कथांमधून स्त्रीबद्दलची लोकमानसाची अपेक्षा, तिच्याविषयीचे आकर्षण, तिच्याविषयीची भीती आणि तिच्याविषयीची श्रद्धा या सगळ्यांचे दर्शन घडते. त्यामुळे लोककथांतील स्त्री प्रतिमा ही केवळ कल्पनेची निर्मिती नसून ती वास्तव आणि मिथक यांच्या सीमारेषेवर उभी राहून समाजाचे अंतरंग उलगडते.

वर्षा पतके थोटे 

१६ ऑगस्ट २०२५