स्त्रीची गाथा : लोककथांतील स्मृती आणि प्रतीक

 

स्त्रीची गाथा : लोककथांतील स्मृती आणि प्रतीक

==============================================

लोककथांचे विश्व म्हणजे मानवाच्या सामूहिक चेतनेचा आरसा होय. या कथांतून समाजाच्या सांस्कृतिक वाटचालीचे आणि मानसिक प्रवाहांचे जतन घडत गेले. पिढ्यान् पिढ्या सांगितल्या जाणाऱ्या या कथा केवळ मनोरंजनापुरत्या नसून त्या समाजाच्या मूल्यांचा, कल्पनांचा, भय-आकांक्षांचा आणि विशेषतः स्त्रीविषयीच्या दृष्टिकोनाचा जिवंत पुरावा आहेत. म्हणूनच लोककथांतील स्त्री प्रतिमा ही एकाचवेळी गुंतागुंतीची, बहुरंगी आणि विरोधाभासी स्वरूपाची भासते. कधी ती सृष्टीकर्ती मातृदेवता असते, कधी संकटमोचक वीरांगना, तर कधी पतीसेवेत रत राहणारी गृहलक्ष्मी. या प्रतिमांचा अभ्यास केला तर स्त्री ही समाजाच्या कल्पनेतून जशी निर्माण केली गेली तशीच तिला बांधलीही गेली, तिच्या स्वातंत्र्याला मर्यादा आखल्या गेल्या आणि तिला देवीसमान पूजून पुन्हा दासीसमान शरण आणले गेले.

भारतीय लोकपरंपरेत देवीचे स्थान अत्युच्च मानले गेले आहे. मातृदेवता म्हणून पृथ्वीला पूजले जाते, अन्नपूर्णा, लक्ष्मी, पार्वती अशा देवता समृद्धी, सौंदर्य आणि शक्तीचे प्रतीक ठरतात. या प्रतिमा स्त्रीची सर्जनशीलता आणि जीवनदायिनी असणारे रूप अधोरेखित करतात. परंतु ह्याच लोककथांमध्ये स्त्रीवर नियंत्रण ठेवणारी पितृसत्ताक चौकटही दिसून येते. स्त्रीला पूजताना तिच्या अस्तित्वाला मर्यादांच्या चौकटीत बांधून ठेवले जाते. देवता म्हणून गौरवताना तिचे सांसारिक रूप मात्र दडपले जाते. लोककथा सांगते ती स्त्रीच्या या द्वैध आयुष्याची गोष्ट.

भारतीय लोककथांमधील वीरांगना पात्रे हा स्त्री प्रतिमेचा एक वेगळाच पैलू आहे. झाशीची राणी, झिजाऊ, कर्णाटकी वीरांगना अशा अनेक कथांमध्ये स्त्री पुरुषी सामर्थ्याला तोंड देत स्वतःच्या शौर्याने समाजाचे रक्षण करते. या कथा स्त्रीला केवळ कोमल, अबला मानणाऱ्या दृष्टीला आव्हान देतात. पण तरीही अशा वीरांगना कथांची संख्या मर्यादित असून, बहुसंख्य कथांमध्ये स्त्री ही संकटातील नायकाची साथ देणारी, प्रेरणा देणारी, त्यागमूर्ती किंवा आत्मसमर्पण करणारी पत्नी म्हणूनच रेखाटली जाते. ह्या द्वैतातून स्पष्ट होते की लोककथांमध्ये स्त्रीला अपवादानेच सक्रिय आणि स्वतंत्र नायिका होण्याची संधी मिळाली.

लोककथांमधील विवाहसंस्था आणि त्यातील स्त्रीची भूमिका हा आणखी एक महत्त्वाचा भाग आहे. विवाहानंतर स्त्रीचे आयुष्य पतीच्या सेवेत, मुलांच्या संगोपनात आणि घरच्या रुढी-परंपरांमध्ये कैद झालेले दिसते. ‘सती’, ‘पातिव्रत्य’, ‘सहधर्मचारिणी’ अशा संकल्पना या कथांतून वारंवार उमटतात. एका बाजूला पातिव्रत्याला अलौकिक शक्ती प्राप्त असल्याचे दाखवले जाते, जणू पतीच्या रक्षणासाठी स्त्रीच्या शुद्धतेला, संयमाला आणि आत्मबलिदानाला दैवी शक्ती प्राप्त होते. दुसऱ्या बाजूला या संकल्पना स्त्रीला नेहमी दुसऱ्याच्या आधारावर जगणारी, स्वतःचे स्वतंत्र अस्तित्व न मानणारी अशी प्रतिमा देतात.

लोककथांमध्ये सावत्र आई, जळणारी बहीण किंवा मत्सरी स्त्री अशा नकारात्मक प्रतिमाही ठळकपणे दिसतात. अनेक परीकथांत दुष्ट सावत्र आईमुळे नायक-नायिकेला संकटांना सामोरे जावे लागते. यामागे कुटुंबसंस्थेतील स्त्री-स्त्री संबंधातील संघर्षांची झलक दिसते. समाजाने स्त्रीला एकमेकींची स्पर्धक म्हणून पाहिले आणि त्याचे प्रतिबिंब कथांमध्ये उमटले. परंतु या विरोधी प्रतिमाही स्त्रीच्या मानसिकतेची गुंतागुंत व्यक्त करतात. ती केवळ दैवी किंवा दासी न राहता, ईर्ष्या, महत्त्वाकांक्षा, राग, सूड अशा मानवी भावनांनी परिपूर्ण व्यक्ती आहे, हे या कथा अधोरेखित करतात.

लोककथांचा आणखी एक पैलू म्हणजे स्त्रीचे निसर्गाशी असलेले नाते. स्त्रीला कधी नदी, कधी वृक्ष, कधी पर्वत यांचे रूप देऊन दाखवले जाते. या रूपकातून स्त्रीची जीवनदायिनी भूमिका प्रकर्षाने पुढे येते. पाणी, अन्न, उष्णता, पोषण हे सारे गुण लोककथांमध्ये स्त्रीच्या प्रतीकातून व्यक्त होतात. पण या निसर्गरूप प्रतिमाही स्त्रीला दैवीत्व देऊन पुन्हा तिच्या मानवी स्वरूपाला झाकोळतात. ती एक जिवंत व्यक्ति म्हणून नव्हे तर प्रतीक म्हणूनच जास्त टिकवली जाते.

स्त्रीचे लोककथांमधील रूप म्हणजे स्मृतींचा एक अखंड झरा आहे. पिढ्यान् पिढ्या सांगितल्या जाणाऱ्या गोष्टींमध्ये स्त्रीच्या आयुष्याचे असंख्य धागे गुंफलेले आहेत. काही कथा तिच्या दुःखाच्या कहाण्या सांगतात तर काही तिच्या सामर्थ्याच्या. काही कथा तिच्या त्यागाला गौरवितात तर काही तिच्या शोकांतिकेला. या सर्व कथांमधून समाजाचे स्त्रीविषयीचे दृष्टिकोन, तिच्या मर्यादा आणि तिच्या संभाव्य शक्ती यांचा पट उलगडतो.

आजच्या काळात लोककथांचा अभ्यास केला तर हे स्पष्ट होते की स्त्री प्रतिमा ही एकाच रंगात रंगवलेली नाही. ती कधी शक्ती आहे, कधी शरणागत आहे. कधी देवी आहे, कधी दासी आहे. कधी प्रेरणा आहे, कधी बंधन आहे. ह्या सर्व विरोधाभासी रूपांचा अर्थ समाजातील स्त्रीच्या बदलत्या भूमिकांमध्ये दडलेला आहे. लोककथा केवळ भूतकाळाची स्मृती नसून त्या आपल्याला आजही सांगतात की स्त्रीचे खरे रूप हे तिच्या स्वातंत्र्यात, तिच्या आत्मभानात आणि तिच्या संघर्षशीलतेत आहे.

या कथांतून मिळणारा संदेश असा की स्त्रीला एकाच चौकटीत पाहता येणार नाही. ती केवळ पातिव्रता किंवा फक्त दुष्ट सावत्र आई नाही, ती केवळ जीवनदायिनी माता किंवा केवळ त्यागमूर्ती पत्नी नाही. ती या साऱ्या रूपांतूनही वेगळी, स्वतंत्र, स्वतःची अस्मिता जपणारी व्यक्ति आहे. लोककथांनी तिच्या असंख्य रूपांचे स्मरण करून दिले आणि तिच्या जीवनातील वेदना, आनंद, बंधने आणि स्वप्ने यांना आवाज दिला.

अशा रीतीने लोककथांतील स्त्री प्रतिमा या केवळ काल्पनिक पात्रे नाहीत, तर त्या इतिहासाच्या, संस्कृतीच्या आणि समाजाच्या स्मृतींचे जतन करणाऱ्या प्रतीकात्मक मूर्ती आहेत. त्या आपल्याला भूतकाळ सांगतात आणि वर्तमानासाठी विचार करायला लावतात. म्हणूनच लोककथांतील स्त्री प्रतिमा ही एक गाथा आहे, जी अद्याप पूर्ण झालेली नाही.

वर्षा पतके थोटे 

२० ऑगस्ट२०२५