लोककथेतली स्त्री प्रतिमा : काळाच्या पडद्यामागचं रूप
लोककथा ही केवळ मनोरंजनाची साधनं नव्हे, तर ती एखाद्या समाजाच्या संस्कृतीची, मानसिकतेची आणि विचारपद्धतीची जिवंत पुरावा असते. माणसाने मांडलेल्या कथा, आख्यायिका, गोष्टी, गाणी या सगळ्यांतून त्याच्या जगाकडे पाहण्याची दृष्टी, त्याची अपेक्षा, भय, स्वप्नं आणि आकांक्षा यांचा मागोवा घेता येतो. लोककथेतील स्त्री प्रतिमेकडे लक्ष दिलं की समाजाने स्त्रीकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन, तिचं स्थान, तिच्या भूमिकांबद्दलची अपेक्षा आणि तिचं सांस्कृतिक चित्रण स्पष्ट होतं.
लोककथेतली स्त्री कधी देवी असते, कधी राक्षसी, कधी सती तर कधी चतुर धोरणी. तिच्यात करुणा, साहस, प्रेम, त्याग असतो, पण त्याचबरोबर ती कधी कपटी, सूडबुद्धीची आणि भयप्रदही दाखवली जाते. ही द्वैते केवळ पात्रांच्या वैशिष्ट्यांतच नाहीत, तर समाजाच्या स्त्रीविषयक मानसिकतेत खोलवर रुजलेली असतात.
देवीसदृश स्त्री :
भारतीय लोककथांमध्ये देवी, माता किंवा रक्षकाच्या रूपात स्त्रीचं चित्रण वारंवार आढळतं. "माता" ही संकल्पना समाजाच्या सामूहिक अवचेतनात इतकी खोलवर आहे की ती घर-परिवाराच्या पलीकडे जाऊन गाव, प्रदेश, निसर्ग यांच्या रक्षणकर्ती म्हणून दिसते. कधी ती खंडोबाच्या महालक्ष्मीच्या रूपात, कधी तुलजाभवानीच्या आख्यायिकेत तर कधी मरीआईच्या गाथांमध्ये प्रकटते. या कथांमध्ये स्त्री ही सर्वशक्तिमान, सर्वव्यापी शक्तीची प्रतीक आहे — पण लक्षात घ्यावं, तिची ताकद बहुधा 'संरक्षणा'पुरती मर्यादित असते, सत्तेच्या थेट राजकीय किंवा सामाजिक व्यवस्थापनात ती फारशी उतरलेली दिसत नाही.
सती आणि पतिव्रता :
लोककथेत सर्वाधिक प्रबळ प्रतिमा म्हणजे पतिव्रतेची. पतीसाठी प्राण देणारी, पतीचं ऐकणारी, त्याचं कल्याण करण्यासाठी स्वतःचा त्याग करणारी स्त्री ही आदर्श मानली जाते. "सती सावित्री", "अनसूया", "सती अनुसया" अशा कथांतून ही प्रतिमा ठळकपणे दिसते. या कथांमध्ये स्त्रीच्या वैयक्तिक आकांक्षा, स्वप्नं, स्वतंत्र इच्छांचा फारसा विचार केला जात नाही. तिचं अस्तित्व पतीच्या कल्याणाशी जोडलेलं असतं. हे चित्रण समाजाच्या त्या काळातील स्त्रीवरील अपेक्षा आणि पुरुषप्रधानतेचं स्पष्ट दर्शन घडवतं.
साहसी आणि बुद्धिमान स्त्री :
सर्व लोककथा केवळ त्यागी किंवा भक्त स्त्रीपुरती मर्यादित नाहीत. अनेक कथांमध्ये ती विलक्षण चतुराई, विनोदबुद्धी आणि व्यवहारकुशलता दाखवते. "काकीची हुशारी", "चतुर सुनेची गोष्ट" अशा कथांमध्ये नायिका संकटातून वाट काढते, शत्रूंना हरवते आणि कुटुंबाचं रक्षण करते. ही प्रतिमा समाजाच्या वास्तवाशी निगडित आहे — ग्रामीण जीवनात स्त्रीला घराबाहेरच्या परिस्थितींशी झुंज द्यावी लागत होती, त्यातून ही प्रतिमा निर्माण झाली असावी.
भयप्रद आणि नकारात्मक स्त्री :
राक्षसी, जादूगारणी, डाकिण, पिशाच्ची या स्वरूपातील स्त्री प्रतिमा लोककथांमध्ये तितक्याच ठळक आहेत. या पात्रांमधून समाजाच्या भीती, पूर्वग्रह आणि स्त्रीविषयक संशय प्रतिबिंबित होतो. अनेकदा ही नकारात्मक पात्रं "स्वतंत्र इच्छाशक्ती" असलेल्या, सामाजिक नियमांना न जुमानणाऱ्या स्त्रियांना जोडली जातात. म्हणजेच, जी स्त्री परंपरेच्या चौकटीबाहेर जाते, ती धोकादायक आहे, असा संदेश अप्रत्यक्षपणे दिला जातो.
काळाच्या पडद्यामागचं रूप :
आज या लोककथांकडे पाहताना आपण दोन गोष्टी लक्षात घेतल्या पाहिजेत — पहिली म्हणजे त्या निर्माण झालेल्या काळातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक संदर्भ, आणि दुसरी म्हणजे त्यांचा आजच्या काळातील प्रभाव. जुन्या काळात स्त्रीची भूमिका, शिक्षण, स्वातंत्र्य यांवर बंधनं होती, त्यामुळे त्या कथांत तिचं चित्रण त्या काळाच्या मानसिकतेनुसार घडलेलं असणं स्वाभाविक आहे. पण त्या कथांनी पिढ्यान्पिढ्या मानसिक चौकट घडवली आहे, ज्याचा परिणाम आजच्या स्त्रीविषयक दृष्टिकोनावरही होतो.
लोककथा बदलत्या काळानुसार नव्याने सांगितल्या जाऊ शकतात, नव्या अर्थांनी वाचल्या जाऊ शकतात. एखादी गोष्ट जिथं पूर्वी "पतिव्रतेचा त्याग" गौरवते, तिथं आज ती "स्त्रीचं धैर्य आणि निश्चय" म्हणून वाचली जाऊ शकते. हे पुनर्पाठच लोकसाहित्याचं सामर्थ्य आहे.
लोककथेतली स्त्री प्रतिमा ही एका समाजाच्या मानसिक नकाशाचा आरसा आहे. ती कधी उजळ, कधी काळी, कधी मिश्र रंगांची असते. तिला देवी बनवणं असो किंवा राक्षसी ठरवणं असो — दोन्ही टोकं समाजाच्या स्त्रीविषयक दृष्टिकोनातील गुंतागुंत दाखवतात. आजच्या वाचकाने या प्रतिमांकडे केवळ भूतकाळातील कलात्मक वारसा म्हणून नव्हे, तर त्या काळातील मानसिकतेचं व सांस्कृतिक राजकारणाचं प्रतिबिंब म्हणून पाहायला हवं. तेव्हाच लोककथांचं खरं वाचन होईल — आणि स्त्रीप्रतिमेचंही.
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा