लोककथेतील स्त्रीचे सावलीसारखे अस्तित्व

 

लोककथेतील स्त्रीचे सावलीसारखे अस्तित्व

=====================================

लोककथेच्या अथांग सागरात डोकावलं की तिथं स्त्री ही कधी लाटांवर तरंगणारी, कधी खोल पाण्यात लपलेली, कधी किनाऱ्यावर स्थिरावलेली दिसते. तिचं अस्तित्व ही केवळ कथेतली व्यक्तिरेखा नसून त्या काळातील समाजाचा आरसा आहे. लोककथा ही जशी सामूहिक अनुभवांची, स्मृतींची आणि कल्पनांची साठवण आहे, तशीच ती स्त्रीच्या भूमिकेचं, तिच्या स्थानाचं आणि तिच्यावर लादलेल्या मूल्यव्यवस्थेचंही भाष्य आहे. म्हणूनच लोककथेतली स्त्री प्रतिमा समजून घेणं म्हणजे त्या समाजाची मानसिक रचना आणि सांस्कृतिक आराखडा वाचणं होय.

लोककथांमध्ये स्त्रीला नेहमीच विशिष्ट चौकटीत बसवून पाहिलं गेलं आहे. कधी ती देवत्वाच्या उंचीवर नेली जाते, तर कधी ती घराच्या उंबरठ्यावरच अडकवली जाते. तिच्या हातात सृष्टी निर्माण करण्याची ताकद आहे, पण तिला स्वतःच्या जीवनाचा निर्णय घेण्याचा अधिकार नाही. ती कधी घराची लक्ष्मी असते, कधी संकटात नायकाला वाचवणारी प्रेरक शक्ती असते, तर कधी संकटाचं मूळ कारण म्हणून दोषी ठरवली जाते. ही द्वैती तिच्या प्रतिमेत सतत दिसते — एकीकडे गौरव, दुसरीकडे नियंत्रण.

लोककथांतील स्त्रीला पाहताना तिच्या सौंदर्यावर विशेष भर दिला जातो. चंद्रासारखं मुख, काळेभोर डोळे, सडपातळ कंबर, सोनसळी वर्ण — अशा वर्णनांनी तिचं सौंदर्य एक आदर्शाच्या चौकटीत बांधलं जातं. पण हे सौंदर्य केवळ पाहण्यासाठी असतं, तिच्या स्वभावाची, बुद्धीची किंवा स्वप्नांची फारशी दखल घेतली जात नाही. एखाद्या राजकन्येचं सौंदर्य पाहून राजपुत्र तिच्या प्रेमात पडतो, पण ती स्वतः त्या विवाहाबद्दल काय विचार करते, हे कथेत कधीच महत्त्वाचं मानलं जात नाही. अशा वेळी ती स्वतःच्या जीवनातील नायिका नसून केवळ इतरांच्या जीवनकथेतील एक घटक ठरते.

तथापि, काही लोककथांमध्ये स्त्री ही धैर्य, बुद्धी आणि चातुर्य यांची मूर्ती म्हणूनही येते. अशा कथांमध्ये ती पुरुष पात्रांप्रमाणेच संकटांचा सामना करते, शत्रूंना पराभूत करते, आणि आपल्या बुद्धीच्या जोरावर विजय मिळवते. विशेषत: ग्रामीण लोककथांमध्ये एखादी साधी, निरक्षर स्त्री आपल्या चाणाक्षपणाने गाव वाचवते किंवा घराचं रक्षण करते, अशा कथा भरपूर सापडतात. यामुळे हे लक्षात येतं की लोकपरंपरेत स्त्रीचं धैर्य आणि तिचं कर्तृत्व यांचंही मूल्यमापन केलं गेलं आहे, जरी त्या कथा मुख्य प्रवाहात फारशा प्रचलित नसल्या तरी.

लोककथेतली स्त्री प्रतिमा बहुतेक वेळा तिच्या नातेसंबंधांमधून परिभाषित केली जाते. ती कोणाची मुलगी, कोणाची बहीण, कोणाची पत्नी, कोणाची आई — यावरच तिची ओळख टिकून असते. तिची स्वतंत्र व्यक्ती म्हणून ओळख क्वचितच उमटते. या नात्यांमध्येही तिच्यावर ठरावीक भूमिका लादल्या जातात. आई असली तर त्यागमूर्ती, पत्नी असली तर पतीनिष्ठ, मुलगी असली तर आज्ञाधारक, आणि बहीण असली तर कुटुंबासाठी सर्वस्व देणारी — या चौकटीतून बाहेर पडणारी स्त्री क्वचितच लोककथेत सापडते, आणि सापडली तरी तिचं चित्रण नकारात्मक रूपात होतं.

स्त्रीची प्रतिमा अनेकदा प्रतीकांच्या माध्यमातून मांडली जाते. पाणी, चंद्र, फुलं, झाडं, नदी — या निसर्गातील घटकांशी तिची तुलना केली जाते. यामुळे ती कोमल, सुंदर, नाजूक अशा गुणांनी सजलेली दाखवली जाते, पण या प्रतीकांच्या मागे तिचं सामर्थ्य, सहनशक्ती आणि कठोर वास्तवातील जगणं झाकोळून जातं. उदाहरणार्थ, नदीसारखी स्त्री ही जीवनदायी आहे, पण तिचं अस्तित्वही एका ठरावीक प्रवाहातच बांधलेलं आहे.

काही कथांमध्ये स्त्रीचं रूप हे चमत्कारिक शक्तींचं अधिष्ठान असतं. ती जादूगारिणी असते, रूप बदलणारी असते, किंवा अलौकिक शक्तींची धनी असते. अशा रूपांमध्ये ती समाजाच्या भीतीचं आणि कुतूहलाचं केंद्र बनते. जादूगारिणी असली की ती धोकादायक ठरते, तिला नष्ट केलं जातं किंवा ती स्वतःला समाजापासून दूर ठेवते. या प्रतिमांमधून स्त्रीला असामान्य शक्ती असल्या तरी त्या समाजमान्य मर्यादेतच राहाव्यात, असा संदेश अप्रत्यक्षपणे दिला जातो.

लोककथेतील स्त्री प्रतिमा ही केवळ एक सांस्कृतिक आरसा नाही, तर ती इतिहासाचं आणि वर्तमानाचं संगमस्थान आहे. काळ बदलला, समाज बदलला, तरीही अनेक लोककथांमधील स्त्रीच्या भूमिका फारशा बदलल्या नाहीत. आजही त्या कथांमधील अनेक प्रतिमा आपल्याला जाहिरातींमध्ये, चित्रपटांत, दूरचित्रवाणी मालिकांमध्ये किंवा अगदी दैनंदिन जीवनातही दिसतात. एकीकडे देवीची पूजा, तर दुसरीकडे तिच्या हक्कांवर बंधने — हा विरोधाभास अजूनही तसाच आहे.

म्हणूनच लोककथेतली स्त्री प्रतिमा समजून घेताना तिचं द्वंद्व, तिचा संघर्ष, आणि तिची न बोललेली स्वप्नं ओळखणं महत्त्वाचं आहे. ती जरी समाजाच्या चौकटीत जगत असली, तरी तिच्या नजरेतून पाहिलं तर कथा वेगळीच उलगडते. तिच्या सावलीसारख्या अस्तित्वातही एक ठाम प्रकाश आहे, जो योग्य वेळी तेजस्वी होऊ शकतो. लोककथेतील ही स्त्री केवळ भूतकाळाचा भाग नाही, तर ती आजच्या काळातील स्त्रीच्या प्रश्नांची आणि आकांक्षांचीही द्योतक आहे. तिची ही सावली, ही प्रतिमा, ही कथा — आजही सांगितली जाते, ऐकली जाते, आणि प्रत्येक पिढीला स्वतःच्या आरशात पाहायला भाग पाडते.

वर्षा पतके थोटे 

१५ ऑगस्ट २०२५