लोककथेतील स्त्री प्रतिमा : परंपरेपासून परिवर्तनापर्यंतचा प्रवास

 लोककथेतील स्त्री प्रतिमा : परंपरेपासून परिवर्तनापर्यंतचा प्रवास

================================================

लोककथा ही मानवाच्या सांस्कृतिक जडणघडणीचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. या कथांमध्ये समाजाच्या मूल्यांची, आचारविचारांची आणि कल्पनाशक्तीची बीजं पेरलेली असतात. परंपरेने चालत आलेल्या या लोककथांमध्ये स्त्रीचे स्थान व प्रतिमा विविध स्वरूपांत आपल्यासमोर उभ्या राहतात. कधी ती देवीसमान पूजनीय असते, कधी पतिव्रता स्त्रीच्या साच्यात अडकलेली असते, तर कधी दुष्ट, लुब्ध आणि संकटांचे मूळ कारण म्हणून दाखवली जाते. या सर्व प्रतिमा समाजाच्या सामूहिक मानसिकतेचा आरसा बनून उभ्या राहतात. या लेखात आपण लोककथांतील स्त्री प्रतिमेच्या प्रवासाचा मागोवा घेऊ, तिच्या विविध स्वरूपांचे विश्लेषण करू आणि या प्रतिमांमागील सामाजिक, सांस्कृतिक आणि मानसिक घटकांचा विचार करू.

लोककथांतील स्त्री प्रतिमेचा विचार करताना सर्वप्रथम लक्षात येतो तो तिचा देवीसमान आदर्श. अनेक कथांमध्ये स्त्री ही सर्जक, पालनकर्ता, रक्षक आणि कल्याणकारी शक्ती म्हणून उदयास येते. उदाहरणार्थ, काही लोककथांमध्ये आई ही संतानासाठी सर्वस्व अर्पण करणारी, संकटसमयी देवासारखी धावून येणारी असते. तिचं रूप केवळ मानवमात्राच्या कुटुंबात मर्यादित न राहता, एक सार्वत्रिक माया आणि निस्वार्थ प्रेमाचं प्रतीक म्हणून साकार होतं. या प्रतिमेत स्त्रीला गौरवाचं स्थान देण्यात आलं असलं तरी तिच्या भावनिक, मानसिक, सामाजिक इच्छांना फारसं महत्त्व दिलं जात नाही. तिला एक आदर्श, निष्कलंक आणि त्यागमयी स्त्री म्हणूनच पाहिलं जातं.

दुसरी प्रतिमा म्हणजे पतिव्रता स्त्रीची. या प्रतिमेमध्ये स्त्रीचं आयुष्य तिच्या पतीभोवती फिरणारं दाखवलं जातं. लोककथांमध्ये अशा अनेक कथा आढळतात जिथे स्त्री आपल्या पतीसाठी सर्व प्रकारचे कष्ट, अपमान, संकटं सहन करते. तिचं ध्येय म्हणजे पतीला वाचवणं, त्याच्या वंशाची वाढ करणं आणि त्याच्या जीवनात 'सुख' भरून देणं. अशा कथांमध्ये स्त्रीचं साहस, तिचा संयम, तिचं धैर्य यांचं गौरवगान केलं जातं, परंतु हे सर्व तिच्या स्वतंत्र अस्तित्वाच्या पलीकडचं असतं. स्त्री ही नेहमी दुसऱ्याच्या परिघात जगते – तिची भूमिका predefined असते. तिला त्यातून बाहेर पडण्याची किंवा स्वतःचं जीवन स्वतंत्रपणे घडवण्याची संधी लोककथांमध्ये फारच कमी वेळा मिळते.

तथापि, काही लोककथांमध्ये स्त्रीची प्रतिमा या परंपरागत चौकटींपलीकडे जाताना दिसते. काही स्त्रिया चतुर, धाडसी, आणि युक्तिवादी असतात. त्या संकटांवर मात करतात, समाजव्यवस्थेच्या विरोधात उभ्या राहतात आणि आपलं अस्तित्व सिद्ध करतात. विशेषतः आदिवासी, दलित किंवा पारंपरिक व्यवस्थेबाहेरच्या समुदायांच्या कथांमध्ये अशी स्त्री प्रतिमा अधिक ठळकपणे दिसते. या कथा स्त्रीला केवळ सौंदर्य, मातृत्व किंवा पतिव्रतेच्या चौकटीत पाहत नाहीत, तर तिच्या बुद्धिमत्तेचा, स्वावलंबनाचा आणि संघर्षशीलतेचा गौरव करतात. ही प्रतिमा लोककथांमधील एक महत्त्वाचा बदल दर्शवते – जेव्हा स्त्री ही केवळ 'अन्यासाठी' जगणारी नसून 'स्वतःसाठी' जगणारी होते.

मात्र, या सशक्त प्रतिमांच्या जोडीला काही लोककथांमध्ये स्त्रीची नकारात्मक प्रतिमा देखील रेखाटली जाते. ती मोहक पण धोकादायक असते, दुसऱ्याला संकटात टाकणारी असते, किंवा तिच्या कारणामुळे संहार घडतो. अशा प्रतिमा स्त्रीच्या लैंगिकतेविषयी असलेल्या भीतीचं, असुरक्षिततेचं आणि द्वेषाचं प्रतीक असतात. समाजाने जेव्हा स्त्रीच्या इच्छांना, स्वातंत्र्याला आणि व्यक्तिमत्वाला धोका मानलं, तेव्हा तिची प्रतिमा 'विघातक' म्हणून उभी करण्यात आली. ती राक्षसी, डायन, लंपट किंवा दुष्ट म्हणून चित्रित होते. या प्रतिमांमागे स्त्रीच्या अस्मितेला कुचकटपणे दबवण्याची मानसिकता असते.

लोककथांमधील स्त्री प्रतिमांचं विश्लेषण करताना आपण विसरू नये की त्या केवळ कल्पनाशक्तीचे उत्पाद नाहीत. त्या विशिष्ट ऐतिहासिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक घटकांवर आधारित असतात. समाजातील स्त्रियांचं स्थान, त्यांच्या भूमिका, त्यांच्याशी निगडित असलेल्या मूल्यव्यवस्था – हे सर्व या प्रतिमांमधून परावर्तित होतं. त्यामुळे या कथा म्हणजे समाजाच्या मानसिकतेचा आरसा असतात. ज्या समाजात स्त्रीला उपभोग्य वस्तू मानलं गेलं, तिथे कथा तिच्या रूपाचं, सौंदर्याचं, तिच्या 'पतिव्रतेपणाचा' गौरव करतात. जिथे ती बंडखोर ठरते, तिथे तिला शिक्षा दिली जाते किंवा तिला 'दुष्ट' ठरवलं जातं.

साथच, लोककथांमध्ये स्त्री-पुरुष नातेसंबंध कसे साकारले जातात, हेही विचार करण्याजोगं आहे. अनेक कथांमध्ये पुरुष हा स्त्रीच्या रक्षणासाठी असतो, तिच्या जीवनाचा केंद्रबिंदू असतो. पण काही कथांमध्ये हे समीकरण उलटतं – स्त्री पुरुषाला वाचवते, त्याला दिशा देते. या परिवर्तनशील प्रतिमा समाजात स्त्रीच्या बदलत्या भूमिकेची साक्ष देतात. काळानुसार जशा सामाजिक रचना बदलतात, तसंच लोककथांतील प्रतिमाही थोड्याफार प्रमाणात बदलत जातात. मात्र, पारंपरिक कथा मुख्यत्वे स्त्रीच्या स्थैर्याचे, त्यागाचे आणि नियतीच्या स्वीकृतीचे गाणे गात राहतात.

लोककथांमधील स्त्री प्रतिमा केवळ साहित्यिक चौकटीत न पाहता – त्या स्त्रीच्या सामाजिक स्थितीशी, मानसिक आरोग्याशी, आणि लिंगभाव समजुतीशी जोडल्या पाहिजेत. अनेकदा या प्रतिमांचा वापर मुलांना शिकवण्यासाठी, वर्तनाच्या चौकटी आखण्यासाठी किंवा 'सदाचार' शिकवण्यासाठी केला गेला आहे. या गोष्टींनी स्त्रीवर संस्कार घडवले, पण अनेकदा तिच्या स्वाभाविक व्यक्तिमत्त्वाला दाबले देखील. स्त्रीने स्वतःसाठी विचार करणं, निर्णय घेणं, आपल्या शरीरावर अधिकार गाजवणं – या साऱ्या गोष्टी लोककथांमध्ये कमीच आढळतात.

या पार्श्वभूमीवर आजच्या काळात लोककथांचा पुनर्पाठ, नव्याने अर्थ लावणं आणि पुनर्लेखन आवश्यक वाटतं. कारण लोककथा ही केवळ भूतकाळाची गोष्ट नाही, ती वर्तमानातील विचारांचाही भाग आहे. आजच्या स्त्रीने जेव्हा या कथांकडे पाहिलं, तेव्हा तिला प्रश्न विचारण्याची प्रेरणा मिळते – का तिचं रूप नेहमी दुसऱ्याच्या नजरेतून परिभाषित झालं? का तिच्या इच्छा, आकांक्षा, अस्तित्व या गोष्टी दुय्यम ठरवल्या गेल्या? आणि या प्रश्नांचं उत्तर शोधण्याच्या प्रक्रियेतून नव्या प्रकारच्या लोककथांची निर्मिती होऊ शकते – जिथे स्त्री फक्त 'कथा'चा भाग नसून कथानायिका असते.

थोडक्यात, लोककथांमधील स्त्री प्रतिमा ही एकाचसाठी साचेबद्ध नाही. ती देवी आहे, सती आहे, पण ती बंडखोरही आहे, युक्तिवादीही आहे. तिचं प्रत्येक रूप एका विशिष्ट सामाजिक-सांस्कृतिक वास्तवाशी जोडलेलं आहे. तिच्या प्रतिमा जितक्या गौरवशाली वाटतात, तितक्याच त्या बंधनकारकही असतात. या प्रतिमांची चिकित्सा करताना आपण समाजाच्या स्त्रीविषयक दृष्टिकोनावर प्रकाश टाकतो आणि हे समजून घेतो की लोककथा केवळ करमणुकीचं माध्यम नसून – त्या एक सांस्कृतिक आरसा आहेत, ज्यात स्त्रीचं बहुआयामी रूप उमटलेलं आहे.

वर्षा पतके थोटे 

२१ जुलै २०२५