देवता की दासी: लोककथेतील स्त्रीच्या रूपांतरणाची गोष्ट
==============================================
लोककथा ही मानवाच्या सांस्कृतिक प्रवाहातली एक अशी अदृश्य पण प्रभावी वाहिनी आहे जी समाजाच्या भावविश्वाला, मूल्यप्रणालीला, आणि सामूहिक अस्मितेला आकार देते. या कथांमधून जे पात्र उभे राहते ते केवळ मनोरंजनाचे साधन नसते, तर त्या पात्रांमध्ये एका युगाचा आरसा, त्यातील सामाजिक रचना आणि मानसिकता उमटलेली असते. स्त्री ही या लोककथांतील एक महत्त्वाची व्यक्तिरेखा असून, तिचे रूप कोणत्या ना कोणत्या साच्यात अडकवले गेले आहे—कधी देवी, कधी दासी, कधी राक्षसी, तर कधी सूतमुळे जोडलेली पतिव्रता. लोककथांतील स्त्री ही केवळ एक पात्र नसते, तर ती सामाजिक इच्छाशक्ती, आदर्शाचे प्रतीक, किंवा कधी अपवित्रतेचे प्रतिनिधित्व करते. “देवता की दासी: लोककथेतील स्त्रीच्या रूपांतरणाची गोष्ट” हा विषय याच परिवर्तनशीलतेचा शोध घेतो. ही गोष्ट आहे स्त्रीच्या, जी एका पवित्र आणि पूजनीय भूमिकेतून एका सेवकाच्या आणि त्याहूनही अधम, अधीन आणि अबोल अवस्थेपर्यंत झुकत जाते.
भारतीय लोककथांचा विचार केला तर प्राचीन काळात स्त्री ही देवीस्वरूपात दर्शवली जाते. तिच्यातील मातृत्व, करुणा, आणि बलिदानाची भावना अत्यंत गौरवाने चित्रित केली जाते. तिने संपूर्ण विश्व निर्माण केलंय, तिच्या कृपेने सृष्टी सुरू राहते आणि तिच्या शक्तीने संकटं दूर होतात—अशी मिथके जनमानसात रूजवली गेली आहेत. परंतु या गौरवशाली प्रतिमांच्या आड जे वास्तव दडलेलं आहे, ते लोककथांतील स्त्रीच्या दासीपणाकडे नेणारे वाटाडे आहे. देवीत्वाची प्रतिमा समाजाला हवी असते जेव्हा स्त्री आपल्या इच्छांना बाजूला ठेवून घरासाठी, कुटुंबासाठी, समाजासाठी आयुष्य अर्पण करते. परंतु ज्या क्षणी ती स्वतःचा आवाज उठवते, तिच्या इच्छा, गरजा, आकांक्षा मांडते, तेव्हा तिचं रूप बदलवून टाकलं जातं. लोककथांमध्ये अशा स्त्रीला दासी, राक्षसी, कधी हिणकस पात्राच्या रूपात सादर केलं जातं.
उदाहरणार्थ, अनेक प्रादेशिक लोककथांमध्ये अशी नायिका दिसते जी आपल्या सौंदर्यामुळे संकटात सापडते. तिच्यावर राजा मोहित होतो, तिच्या इच्छेविरुद्ध तिला आपल्या दरबारात आणतो, पण तरीही ती “भाग्यशाली” म्हणून गौरवली जाते. ही परंपराच स्त्रीच्या इच्छा अमान्य करणारी आहे. ती स्त्री जेव्हा त्या राजाच्या आदेशाचे पालन करते, त्याला पुत्र देणारी स्त्री बनते, तेव्हा तिला देवी मानलं जातं. पण तीच स्त्री जर राजाच्या आदेशावर प्रश्न उपस्थित करते, किंवा विवाहास नकार देते, तर तिचं रूप एका राक्षसी स्त्रीच्या प्रतिमेत बदलतं. तिला त्रास दिला जातो, वनवासात पाठवलं जातं, किंवा अशुभ ठरवलं जातं. यामध्येच रूपांतरणाची पहिली पायरी दिसते—स्त्रीला तिच्या श्रद्धेयतेच्या उंच शिखरावरून एका सेविकेच्या किंवा अपराधिनीच्या स्थानावर ढकलण्याची.
या रूपांतरणाचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे तिचं शरीर आणि तिच्या देहाबद्दल समाजाच्या कल्पना. लोककथांमध्ये स्त्रीचा देह बहुतेक वेळा एक मोहक, आकर्षक आणि इतरांना मोहात पाडणारा म्हणून उभा राहतो. तोच देह जादुई क्षमतेने युक्त असतो—कधी त्याच्या एका अश्रूतून सरोवर तयार होतं, कधी तिच्या केशातून फुलं उमलतात, आणि कधी तिच्या पदस्पर्शाने प barren जमीन सुपीक होते. पण त्याच वेळी, तीच स्त्री जर प्रेमात पडली, किंवा स्वतःच्या देहाच्या हक्कावर भाष्य केलं, तर तोच देह “वासनांध” आणि “पापयुक्त” ठरतो. तिचं रूप, जे एकेकाळी जादूचं आणि पूज्य होतं, तेच अपवित्र आणि विध्वंसक ठरवलं जातं. या दुहेरी मापदंडामुळे स्त्रीची प्रतिमा एका देवतेपासून एका दासीपर्यंत उतरत जाते.
या रूपांतरामध्ये तिच्या भूमिकाही बदलतात. ती घराची राखण करणारी “सती” असते, पण संकटाच्या क्षणी तिला बलिचं बकरं बनवलं जातं. एकाच कथेत ती एका प्रसंगी संकटमोचक असते, पण दुसऱ्या क्षणी संकटाची मूळ कारण बनते. अशा कथा केवळ मनोरंजनाचं साधन नसून, त्या एका समाजाच्या स्त्रीविषयक धारणांची पोषक आहेत. ज्या समाजाला स्त्रीवर नियंत्रण हवं असतं, तोच समाज तिचं गौरवशाली रूपही रंगवतो आणि गरज पडल्यास तिला दासीही बनवतो. इथे गौरव आणि अधःपतन यांची सीमारेषा अत्यंत पुसट आहे.
हे रूपांतर प्रादेशिक लोकसाहित्यामध्येही दिसून येते. उदाहरणार्थ, राजस्थानातील “बणजारा” लोककथांमध्ये स्त्री ही एकाच वेळी मायबाप, रणरागिणी आणि अपयशाचं कारण ठरते. तिच्यावर कधी शौर्यगाथा रचल्या जातात, तर कधी तिला समाजविघातक म्हणून दोषी ठरवलं जातं. पूर्वेकडील आसाम, नागालँड, मिझोरामसारख्या भागांत स्त्रीची प्रतिमा मातृसत्ताकतेकडे झुकते, तरीही तिच्या शरीरावरचं नियंत्रण पुरुषसत्तेचं असतं. ती देवी असते पण तिच्या निर्णयक्षमतेवर अविश्वास असतो. अशा असंख्य कथांमध्ये स्त्रीचं रूप पारंपरिक भूमिकांमध्येच अडकलेलं दिसतं—ती सुगृहिणी असते, पतिव्रता असते, पण ती स्वतंत्र असू शकत नाही.
ही रूपांतरं केवळ कथांपुरती मर्यादित राहिलेली नाहीत. त्यांचा प्रभाव आजच्या समाजावरही आहे. एकीकडे आपण देवीची पूजा करतो—दुर्गा, लक्ष्मी, सरस्वती—पण त्याच वेळी वास्तविक जीवनातील स्त्रीला त्याच दर्जाने वागणूक मिळते का, हा प्रश्न अनुत्तरित राहतो. लोककथांनी जे आदर्श उभे केले ते आजही स्त्रीला अडकवून ठेवतात. तिला तिच्या अस्तित्वासाठी अजूनही पुरुषाच्या मान्यतेची गरज भासते. आणि या सगळ्या प्रक्रियेमध्ये तिचं देवीपण केव्हाच गमावून गेलेलं असतं.
स्त्रीच्या रूपांतरणाची ही गोष्ट तिच्या अंतर्मनाशीही जोडलेली आहे. एका पुरातन काळातील स्त्री, जिला देवता म्हणून गौरवण्यात आलं, तिच्या मनातही प्रश्न निर्माण झाले असतील—माझं देवीपण इतकं अस्थिर का? माझं मूल्य केवळ इतरांसाठी केलेल्या बलिदानातच का मोजलं जातं? माझ्या हसण्यालाही विध्वंसाचं रूप दिलं जातं, आणि माझ्या प्रेमालाही अपवित्र ठरवलं जातं—या दु:खद जाणिवेचा ठसा त्या कथांमध्ये उमटलेला असतो. आणि म्हणूनच ही रूपांतरणाची प्रक्रिया केवळ बाह्य नव्हे, तर ती एका सांस्कृतिक वेदनेची पायवाटही आहे.
अर्थात, सगळ्या लोककथांमध्येच स्त्री दासी बनते, असं नाही. काही लोककथा स्त्रीला तिच्या संपूर्ण अस्तित्वासह स्वीकारतात—तिच्या ताकदीसह, तिच्या कमतरतांसह. काही कथा तिच्या बंडखोर रूपाला उभं करतात. पण अशा कथा अपवाद ठरतात. बहुतांश वेळा लोककथांमध्ये स्त्रीच्या रूपांतरणाची गोष्ट ही एक मोठी सामाजिक मनोवृत्ती प्रतिबिंबित करणारी असते. ही गोष्ट आहे एका देवतेची—जी स्तुतीस पात्र आहे, पण नियंत्रणात राहते तेव्हाच. आणि एका दासीची—जी आज्ञाधारक असते, पण तिचं अस्तित्व तिला स्वतःहून मिळालेलं नसतं.
या सगळ्या प्रक्रियेमध्ये, लोककथा ही केवळ समाजाचं प्रतिबिंब नसून, समाज कसा असावा याच्या कल्पनाही रुजवणारी असते. स्त्रीच्या रूपांतरणाच्या या कथांमध्ये आजच्या स्त्रीचं वास्तवही अधोरेखित होतं. त्यामुळे या कथांकडे केवळ प्राचीन मनोरंजनाच्या दृष्टिकोनातून न पाहता, त्या समजून घेणं, त्यांची समीक्षा करणं, आणि नव्या पिढीसाठी नव्या प्रकारच्या कथा उभ्या करणं हे आवश्यक ठरतं. कारण जेव्हा कथा बदलतात, तेव्हाच समाजाची मानसिकताही बदलते. आणि कदाचित तेव्हाच स्त्री पुन्हा एकदा केवळ देवता किंवा दासी न राहता, एक स्वतंत्र, स्वयंपूर्ण व्यक्तिमत्त्व बनू शकते.
वर्षा पतके थोटे
२९ जुलै २०२५
