लोककथेतील स्त्री प्रतिमा : काळाच्या आरशातील प्रतिबिंब
================================================
लोककथा ही केवळ भूतकाळाची कहाणी नसून ती एका समाजाचा, संस्कृतीचा आणि मानसिकतेचा आरसा असते. पिढ्यान्पिढ्या तोंडी परंपरेतून पुढे आलेल्या या कथांमध्ये स्त्री ही नेहमीच केंद्रस्थानी असते, कधी नायिका म्हणून, कधी करुणायुक्त पात्र म्हणून, तर कधी अदृश्य, पण परिणामकारक शक्ती म्हणून. लोककथेतील स्त्री प्रतिमा ही अत्यंत बहुरंगी, विरोधाभासी आणि सांस्कृतिक बंधनांनी आकारलेली आहे. या प्रतिमेत समाजाच्या अपेक्षा, मूल्यव्यवस्था आणि स्त्रीकडून असलेल्या भूमिकांची जाणिव एकत्र येऊन एक गुंतागुंतीचा चेहरा तयार करतात.
लोककथांमध्ये स्त्री ही अनेकदा सौंदर्याचे प्रतीक म्हणून दाखवली जाते. तिचे रूप, तिची कोमलता, तिचा मोहकपणा यामुळे ती पुरुष नायकाच्या प्रवासाला दिशा देणारी ठरते. बरेचदा कथा सौंदर्यस्पर्धेतून किंवा वधू-वर निवडीच्या प्रसंगातून सुरू होते. या प्रकारच्या कथांमध्ये स्त्रीचे महत्त्व हे तिच्या बाह्यरूपात केंद्रित होते, जणू तिचे संपूर्ण अस्तित्व हे फक्त आकर्षण आणि मोहाच्या केंद्रावर आधारलेले आहे. हे चित्रण त्या काळच्या समाजातील स्त्रीविषयीच्या भौतिक दृष्टिकोनाला अधोरेखित करते. पण त्याचवेळी काही कथांमध्ये तिच्या बुध्दीमत्ता, चातुर्य आणि निर्णयक्षमता यांनाही महत्त्व दिले गेलेले दिसते, ज्यातून समाजाला जाणवणारी स्त्रीची बौद्धिक क्षमता उलगडते.
बर्याच लोककथांमध्ये स्त्री ही आईच्या रूपात प्रकट होते. आईच्या त्यागमय, संरक्षक आणि पालनकर्ती भूमिकेतून तिचे व्यक्तिमत्त्व समजते. ‘आई’ ही पात्रे कथा नायकाला मार्गदर्शन करणारी, संकटात साथ देणारी असतात. तिचे प्रेम निःस्वार्थ असते आणि तिच्या त्यागामुळे नायकाला यश मिळते. ही प्रतिमा मातृत्वाला दैवी स्थान देणाऱ्या संस्कृतीची देण आहे. पण याच मातृत्वाला कधी कधी त्यागाच्या बंधनात बांधून स्त्रीच्या स्वतंत्र अस्तित्वाला दुय्यम ठरवले जाते. मातृत्वाचे गौरवगान करताना तिच्या व्यक्तिगत स्वप्नांना, आकांक्षांना कथेत स्थान दिले जात नाही.
पत्नीच्या भूमिकेत स्त्री लोककथांमध्ये अनेक छटा घेऊन येते. कधी ती पतीवर अखंड विश्वास ठेवणारी, त्याच्या सुख-दुःखात साथ देणारी असते, तर कधी ती स्वतःच्या सन्मानासाठी लढणारी आणि अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवणारी ठरते. काही कथांमध्ये तिची भूमिका फक्त घराचे आणि पतीचे रक्षण करण्यापुरती मर्यादित असते, पण काही ठिकाणी तीच कथा वळवून नेणारी निर्णायक शक्ती बनते. विशेष म्हणजे, या प्रतिमेतून त्या काळच्या स्त्रीला घालून दिलेल्या नैतिक मर्यादा स्पष्ट होतात.
लोककथांमधील एक महत्त्वाची स्त्री प्रतिमा म्हणजे ‘देवी’ किंवा ‘अलौकिक शक्तीने युक्त स्त्री’. ही पात्रे कधी मानवी रूपात येऊन नायकाला संकटातून वाचवतात, तर कधी निसर्गाच्या किंवा नियतीच्या शक्तीचे प्रतीक असतात. अशा स्त्रिया केवळ रक्षणकर्त्या नसून न्यायदान करणाऱ्या, वाईटाचा नाश करणाऱ्या असतात. या प्रतिमांमध्ये समाजाच्या स्त्रीविषयी असलेल्या श्रद्धा आणि भीती एकत्र गुंफलेल्या दिसतात. देवीला पूजताना तिच्या मानवी गरजा, भावना आणि संघर्षांकडे दुर्लक्ष केले जाते; ती एक आदर्श, अप्राप्य प्रतिमा बनून राहते.
पण लोककथांमध्ये स्त्री ही नेहमीच पूजनीय किंवा आदर्श नसते. कधी ती खलनायिका म्हणून, कपटी सावत्र आई, ईर्षाळू बहीण किंवा लोभी सासू अशा रूपातही दिसते. या प्रतिमेतून समाजातील स्त्री-स्त्रीतील संघर्ष, स्पर्धा आणि ईर्षा यांचे चित्रण केले जाते. अशा पात्रांना कथेत शिक्षा मिळते आणि ते नैतिकतेचा धडा देण्यासाठी वापरले जातात. ही प्रतिमा देखील त्या काळच्या समाजातील स्त्रीविषयीच्या संशयवादी दृष्टीकोनाला अधोरेखित करते.
लोककथांमधील स्त्री प्रतिमेचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे तिचे रूपांतरशील स्वरूप. ती परिस्थितीनुसार रूप बदलते – प्रेमळ आईपासून प्रतिशोध घेणारी स्त्री, लाजाळू तरुणीपासून निर्भय योद्धा, साध्या गावकुसातील बाईपासून अलौकिक शक्तीच्या देवीपर्यंत. हे रूपांतर तिच्या जीवनातील संघर्ष, तडजोडी आणि संधी यांचे प्रतिबिंब आहे. लोककथांनी स्त्रीला ज्या अनेक रूपांत मांडले आहे, ते तिला केवळ एकसाची ओळख न देता बहुआयामी व्यक्तिमत्त्व देतात.
तथापि, या सर्व प्रतिमांच्या पलीकडे जाऊन पाहिले तर लोककथा समाजातील स्त्रीच्या स्थानाची एक जटिल कहाणी सांगतात. त्या काळच्या सांस्कृतिक मूल्यांनुसार स्त्रीच्या वर्तनाला आकार देताना, तिला आदर्श किंवा खलनायिका अशा टोकाच्या चौकटीत बसवले जाते. तिचे यश, तिची ओळख, बहुतेक वेळा पुरुषाशी असलेल्या नात्यावर अवलंबून असते. तरीही काही कथांमध्ये स्त्री स्वतःच्या निर्णयांवर ठाम राहते, समाजाच्या नियमांना आव्हान देते आणि स्वतःची वाट तयार करते. अशा पात्रांतून लोककथेची प्रगत आणि परिवर्तनशील बाजू समोर येते.
आजच्या काळात या लोककथांकडे पाहताना आपण त्यातील स्त्री प्रतिमांचा पुनर्विचार करणे गरजेचे आहे. ज्या प्रतिमा कधीकाळी आदर्श मानल्या गेल्या, त्या आजच्या स्त्रीच्या आकांक्षा आणि स्वातंत्र्याशी जुळतातच असे नाही. मात्र त्या आपल्याला सांगतात की स्त्री नेहमीच कथा सांगणारी, कथा घडवणारी आणि कथा बदलणारी शक्ती राहिली आहे. तिच्या प्रतिमा जशा बदलल्या, तशीच समाजाची मानसिकताही बदलत गेली. म्हणूनच लोककथेतील स्त्री प्रतिमा ही केवळ काल्पनिक नाही, तर ती समाजाच्या मनाचा, इतिहासाचा आणि संस्कृतीचा सजीव पुरावा आहे.
हीच कारणे आहेत की लोककथांमधील स्त्री प्रतिमा अभ्यासताना आपण केवळ साहित्यिक रसास्वाद न घेता, त्या प्रतिमांच्या मागील सामाजिक वास्तव, स्त्रीची लढाई, तिचे यश आणि तिचे अपयश यांचा शोध घेतो. कारण लोककथांच्या आरशात आपल्याला दिसणारी ती स्त्री केवळ भूतकाळाची सावली नसून आजच्या स्त्रीच्या संघर्षांचा, स्वप्नांचा आणि वाटचालीचा आरंभबिंदू आहे.
वर्षा पतके थोटे
१४ ऑगस्ट २०२५
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा