लोककथेतील स्त्री प्रतिमा : देवी , सती की स्त्री ?

 लोककथेतील स्त्री प्रतिमा: देवी, सती की स्त्री?

भारतीय लोकसंस्कृती ही एक विशाल, गुंतागुंतीची आणि अनुभवसंपन्न अशी सांस्कृतिक रचना आहे, ज्यामध्ये अनेक शतकांपासून घडलेली मानवी अनुभूती, सामाजिक मूल्यप्रणाली, नैतिक भान, आणि जगण्याचे विविध छटांचे दर्शन घडते. या लोकसंस्कृतीचा एक अनिवार्य भाग म्हणजे लोककथा. या लोककथा केवळ मनोरंजनाचे साधन नसून त्या समाजाच्या सामूहिक मानसिकतेचे, श्रद्धांचे आणि जीवनविषयक दृष्टिकोनाचे प्रतिबिंब आहेत. लोककथांमधून विविध प्रकारचे पुरुष आणि स्त्री प्रतिमा आपल्यासमोर येतात. विशेषतः स्त्रीप्रतिमांचा विचार केला असता, तिचे स्थान केवळ एका भूमिकेत अडकलेले नाही, तर ती अनेक परतांमध्ये विणलेली आढळते — कधी देवी म्हणून पूजली गेलेली, कधी सती म्हणून संपूर्ण त्यागाची मूर्ती, आणि कधी केवळ एक सामान्य स्त्री, जी सामाजिक आणि भावनिक संघर्षाच्या गर्द वावटळीत स्वतःचे अस्तित्व शोधते. या तीन प्रतिमांमधून स्त्रीची लोककथांतील ओळख कशी घडवली गेली आहे, हे समजून घेणे समाजाच्या स्त्रीकडे असलेल्या दृष्टीकोनाचा उलगडा करते.

देवी ही लोककथांतील सर्वात आदर्श आणि पूज्य प्रतिमा म्हणून समोर येते. भारतातील विविध प्रदेशांमध्ये विविध रूपातील देवी पूजल्या जातात, आणि प्रत्येक देवीच्या मागे एक आख्यायिका, एक लोककथा असते. ती तुळजाभवानी असो, रेणुकामाता असो, यल्लम्मा असो किंवा अंबाबाई — या सर्व कथा स्त्रीला एक अशी सत्ताधारी, न्याय देणारी, रक्षक म्हणून उभी करतात. ग्रामीण स्त्रियांसाठी या देवी म्हणजे केवळ एक धार्मिक श्रद्धा नव्हे, तर त्यांच्या दैनंदिन जीवनातील आश्वासक शक्ती असते. संकटात सापडलेल्या भक्ताचे रक्षण करणारी, अन्याय सहन करणाऱ्याच्या मदतीला धावून जाणारी, समाजातील दुर्बलांचं संरक्षण करणारी अशी ही देवी प्रतिमा खरोखर प्रेरणादायी भासत असली, तरी तिच्यामागे एक विरोधाभास आहे. देवी ही जितकी पूजनीय, तितकीच ती मानवी स्तरापासून दूर ठेवलेली आहे. तिचे व्यक्तिमत्त्व इतके आदर्श, इतके अलौकिक आहे की, ती केवळ पूजा करण्यासाठीच आहे, अनुभवण्यासाठी नाही. स्त्रीची ही देवतेतील प्रतिमा समाजात एक आदर्श उभी करते, पण तो आदर्श स्त्रीला एका चौकटीत बांधून ठेवतो. ती शुद्ध असली पाहिजे, त्यागी असली पाहिजे, मदतीला तत्पर असली पाहिजे आणि कायम दुसऱ्यांसाठीच जगणारी असली पाहिजे — हे संकेतच जणू या देवी प्रतिमेतून समाजाने लावून घेतले आहेत. देवीला शक्ती दिली आहे, पण तिच्या त्या शक्तीचा वापर समाजाने नियंत्रित करून ठेवला आहे.

देवी प्रतिमेच्या समांतर आणि अनेकदा तिच्याहून अधिक प्रभावी अशी दुसरी प्रतिमा म्हणजे सतीची. भारतीय लोककथांमध्ये सती ही प्रतिमा पतीवर अखंड निष्ठा ठेवणाऱ्या, त्याच्या मागे मागे चालणाऱ्या, त्याच्या हक्कासाठी कुठलाही त्याग करण्यास सिद्ध असणाऱ्या स्त्रीची आहे. सावित्री आणि सत्यवान यांची कथा असो, सीतेची रामावरची भक्ती असो, की दमयंतीचे नालावरचे प्रेम — या सर्व कथा एका अशा स्त्रीची रचना करतात जी स्वतःच्या इच्छा, वेदना, प्रश्न, मतं यांना बाजूला ठेवून संपूर्ण आयुष्य पतीच्या छायेखाली जगते. लोककथांमध्ये ही सती स्त्री अशी उभी केली जाते की जणू तिचं पावित्र्यच तिच्या अस्तित्वाची शाश्वती आहे. ती सती आहे म्हणून तिला समाजाने प्रतिष्ठा दिली आहे, तिला गौरविलं आहे. पण हा गौरवही पुन्हा एकदा एक सामाजिक बंधनच आहे. सती असण्याच्या निकषांमध्ये अपार त्याग, निःशब्द वेदना, पतीच्या इच्छेचं अंधानुकरण आणि स्वतःच्या स्वतंत्र निर्णयक्षमतेचा अभाव यांचा समावेश असतो. सतीपण हे स्त्रीच्या मनःस्वातंत्र्याला झाकोळून टाकणारं एक उदात्तीकरण आहे, असं म्हणता येईल.

या दोन्ही अतिशय प्रतिष्ठित प्रतिमांमधून बाहेर पडताना आपल्याला एक तिसरी प्रतिमा लोककथांमध्ये दिसते — ती म्हणजे सर्वसामान्य स्त्रीची. ही स्त्री ना देवी आहे, ना सती. ती रोज सकाळी उठून घरकाम करते, रानात जाते, मुलांची काळजी घेते, नवऱ्याच्या रागात गप्प राहते, आणि एखाद्या पाटलाच्या अन्यायाविरुद्ध मनात रडत असते. ही स्त्री लोककथांमध्ये थेट केंद्रस्थानी नसते, पण ती कथा घडवत असते. ती कधी चतुर बायको म्हणून समोर येते, जी संकटातून मार्ग काढते. कधी ती एक विधवा असते, जिला समाजाने वाळीत टाकले आहे, पण तरीही ती आपल्या मुलांसाठी लढते. कधी ती काम करणारी स्त्री असते, जी घराबाहेर पडून पोटासाठी झगडते. तिचं कोणतंही रुप आदर्श नाही, पूज्य नाही — पण ते खऱ्या जगातलं आहे. ती स्त्री केवळ जगत नाही, तर जगण्याचा अर्थ निर्माण करते.

या सर्व स्त्री प्रतिमांमध्ये एक स्थूल समान धागा आहे — तो म्हणजे समाजाने स्त्रीच्या भूमिकेला आणि अस्तित्वाला नेहमीच एक ठराविक चौकटीत पाहिलं आहे. देवी आणि सती या दोघींनाही जास्तीत जास्त "चांगली" बनवण्यासाठी ती माणूसपणापासून दूर नेण्यात आली. दुसरीकडे सामान्य स्त्री ही खऱ्या अर्थाने "अस्पष्ट" आहे — तिचं नाव नाही, चेहरा नाही, पण तिचा आवाज तिच्या ओव्यातून, तिच्या दैनंदिन जगण्यातून सतत ऐकू येतो. ती नायक नसते, पण कथेला दिशा देते.

समाजाने देवीला पूजलं, कारण ती वरदान देते; सतीला गौरविलं, कारण ती त्याग करते; पण सामान्य स्त्रीला मात्र समाजाने केवळ स्वीकारलं — तेही नाइलाजाने. आणि यामुळेच लोककथांमध्ये एक विसंगती निर्माण होते. कथांमध्ये स्त्रीला सन्मान देणारे प्रसंग अनेक आढळतात, पण प्रत्यक्ष समाजात तिला मिळणारा आदर, सन्मान, स्वातंत्र्य, मान्यता — हे अत्यंत मर्यादित असते.

आजच्या काळात या लोककथांना नव्या दृष्टिकोनातून पाहण्याची गरज आहे. लोककथांतील देवीच्या किंवा सतीच्या प्रतिमा काळाच्या ओघात समाजाच्या विचारसरणीला बदलू शकत नाहीत, पण त्या विचारसरणीकडे नव्या नजरेने पाहण्याचं बळ जरूर देऊ शकतात. समकालीन लेखिका आणि अभ्यासकांनी या लोककथांतील स्त्रीच्या भूमिका नव्याने तपासायला सुरुवात केली आहे. काही लेखिका पारंपरिक कथा पुन्हा सांगत आहेत — पण नव्या आवाजात. उदाहरणार्थ, सीतेची कथा आता केवळ पतीप्रेमी स्त्रीची कथा नाही, तर ती एका अन्यायाच्या विरोधात आवाज उठवणाऱ्या स्त्रीची गोष्ट बनते. सावित्री आता फक्त सत्यवानाच्या प्राणांसाठी लढणारी नाही, तर ती मृत्यूच्या भीतीशी लढणारी एक धीरगंभीर स्त्री आहे. द्रौपदी ही केवळ अपमान सहन करणारी नाही, तर स्वतःच्या इज्जतीसाठी युद्धाला कारणीभूत ठरणारी बंडखोर स्त्री आहे.

या नव्या दृष्टिकोनात लोककथांतील स्त्रीच्या प्रतिमा केवळ रूप बदलत नाहीत, तर त्या स्त्रीच्या अस्तित्वाचा, तिच्या मनोविश्वाचा आणि सामाजिक भूमिकेचा पुनर्विचार करतात. परंपरागत साच्यात अडकलेली स्त्री आता त्या साच्यांना प्रश्न विचारते, त्यांना आव्हान देते, आणि स्वतःच्या नव्या प्रतिमा तयार करते.

स्त्री या संकल्पनेला लोककथांमधून एकाच स्वरूपात पाहणं हे तिच्या असंख्य शक्यता नाकारण्यासारखं आहे. लोककथा समाजाचे प्रतिबिंब असतात, आणि त्या समाजाने स्त्रीला नेहमीच परस्परविरोधी भूमिकांमध्ये अडकवले आहे. एकीकडे तिला देवी बनवून पूजलं, तर दुसरीकडे सती म्हणून त्यागासाठी भाग पाडलं. तिला रोजच्या जीवनात अनुभवणारी, जगणारी एक स्त्री म्हणून पाहण्याची समाजाची तयारी फार उशिरा झाली. या उशीरालाही लोककथा जबाबदार आहेत असं म्हणता येईल, कारण त्या कथा जनमानसात खोलवर रुजलेल्या असतात आणि त्या व्यक्तीच्या विचारांवर प्रभाव टाकतात.

आज आपण ज्या स्त्रीवादाच्या, समानतेच्या, स्वतंत्रतेच्या गोष्टी करतो, त्या केवळ लेखनापुरत्या असता कामा नये. त्या लोककथांमध्येही रुजल्या पाहिजेत. नव्या लोककथा जन्माला येतील, त्या नव्या प्रतिमा घडवतील. आणि त्या प्रतिमा देवी किंवा सती न राहता — केवळ स्त्री म्हणून ओळखल्या जातील — संवेदनशील, बिनधास्त, निर्णयक्षम, प्रेमळ, चुकणारी, पण स्वतःच्या अस्तित्वावर ठाम असलेली स्त्री.

वर्षा पतके थोटे 

७ /६७ /२ ० २ ५ 

नागपूर 

keywords :

• लोककथा

• स्त्री प्रतिमा

• देवी प्रतिमा

• सती स्त्री

• सामान्य स्त्री

• लोकसंस्कृतीतील स्त्री

• पितृसत्ताक समाज

• भारतीय लोकपरंपरा

• स्त्रीवादी दृष्टिकोन

• ओव्या आणि लोकगीतं

• लोकसाहित्य

• स्त्रीचे मनोविश्व

• सतीत्व

• देवी पूजन

• ग्रामीण स्त्री

• सांस्कृतिक प्रतीकं

• नव्या कथा

• स्त्रीचे स्वातंत्र्य

• परंपरा व परिवर्तन

• लोककथांचा पुनर्पाठ

---

 

---