लोककथेतील स्त्री प्रतिमा : परंपरेच्या गर्भातून व्यक्त होणारी स्त्रीची ओळख

 

लोककथेतील स्त्री प्रतिमा : परंपरेच्या गर्भातून व्यक्त होणारी स्त्रीची ओळख

===========================================================

लोककथा ही कोणत्याही समाजाच्या सांस्कृतिक गाभ्याचा एक अनमोल भाग असते. ती केवळ कल्पनारम्य गोष्टींची मालिका नसते, तर ती त्या समाजाच्या स्वप्नांची, आकांक्षांची, मूल्यांची आणि विशेषतः स्त्री-पुरुष संबंधांमधील सामर्थ्य-संवेदनांचा आरसा असते. लोककथांमधून स्त्रीचे जे विविध रूप समोर येते, ती रूपे समाजाच्या मानसिकतेचा, तिच्या स्थानाचा आणि तिच्या अस्तित्वावर लादलेल्या चौकटींचा सूचक आराखडा उभा करतात. लोककथा जशा ग्रामीण संस्कृतीतून जन्मलेल्या असतात, तशाच त्या हजारो वर्षे विविध तोंडांनी सांगितल्या गेल्यामुळे त्या स्त्रीच्या जडणघडणीवरही खोलवर परिणाम घडवणाऱ्या ठरतात. म्हणूनच लोककथांतील स्त्री प्रतिमा ही केवळ साहित्यिक नजरेतून न पाहता, एक सामाजिक, सांस्कृतिक आणि मानसशास्त्रीय प्रक्रिया म्हणून समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.

लोककथांमध्ये स्त्रीची प्रतिमा अनेक रूपांत आपल्यासमोर उभी राहते. कधी ती देवी असते—शक्तिस्वरूपा, संहारक, रक्षणकर्ती, पूजनीय. कधी ती सती असते—पतीसाठी सर्वस्व अर्पण करणारी, स्वतःचा अस्तित्व विसरून समर्पण करणारी. कधी ती परी असते—सौंदर्याचा अकल्पित अवतार, परीकथांमधून उगम पावलेली, अलौकिकतेने भारलेली. तर कधी ती एक सामान्य स्त्री असते—मुलींच्या अंगणात खेळणारी, आईच्या स्वयंपाकघरात सामील असलेली, सासरी दु:ख सहन करणारी, नवऱ्याच्या रागाला उत्तर न देणारी, आई-वडिलांच्या इच्छेनुसार लग्न स्वीकारणारी. ही सर्व रूपे भिन्न वाटत असली, तरी त्यांचं केंद्र सारखंच असतं—ही स्त्री स्वतःच्या मनाने काही करत नाही; तिची कृती ही समाजाच्या, कुटुंबाच्या किंवा पतीच्या अपेक्षांनुसार घडत असते.

देवीच्या रूपात दाखवलेली स्त्री ही समाजाच्या दृष्टिकोनातून एक आदर्श कल्पना असते. ती सर्व काही करू शकते—राक्षसांचा वध करू शकते, शत्रूंचा नाश करू शकते, भक्तांच्या संकटातून मुक्ती करू शकते. पण ही स्त्री प्रत्यक्षात स्त्री नाही; ती एक 'कल्पना' आहे. देवीला मानवी अस्तित्वाचा एकही त्रास नाही—तिला उपासमार नाही, लैंगिक शोषण नाही, सामाजिक मर्यादा नाहीत. म्हणूनच देवी पूजनीय असली तरी स्त्रीसाठी अनुकरणीय ठरत नाही. उलट तिच्या पूजेमागे असलेला संदेश असा असतो की 'सर्वगुणसंपन्न हो, सर्व सहन करा, कोणीही अन्याय केला तरी मौन बाळगा'. अशा प्रकारच्या आदर्शात सामान्य स्त्रीला बसवणे म्हणजेच तिला 'संपूर्ण पण निष्प्रभ' बनवणे.

सतीचे रूपही समाजाच्या दृष्टिकोनातून एक उदात्त कल्पना आहे. सती सावित्री, सती अनुसया, दमयंती, सीता अशा अनेक कथांमध्ये स्त्रीच्या निष्ठेचं, पातिव्रत्याचं आणि त्यागाचं उदात्तीकरण केलेलं आढळतं. या कथांमध्ये स्त्रीचं आयुष्य म्हणजे पतीला वाचवणं, त्याच्या आदेशाचे पालन करणं, आणि कोणतीही परीक्षा आली तरी त्याच्या मागे उभं राहणं. या प्रतिमांमध्ये स्त्रीचा आत्मा, तिचे विचार, तिचं शरीर, तिचे निर्णय सर्व काही तिच्या पतीच्या जीवनाभोवती फिरतात. हे चित्र केवळ एका विशिष्ट स्त्रीला दाखवण्यासाठी नाही, तर प्रत्येक स्त्रीसाठी एक अघोषित आदर्श म्हणून उभं केलं जातं. यामुळेच कित्येक पिढ्यांपासून स्त्रियांनी स्वतःच्या इच्छेवर, मतावर, स्वप्नांवर पडदा टाकून 'सतीत्व' स्वीकारलं.

लोककथांमधील स्त्रिया नेहमीच इतरांच्या इच्छेनुसार जगतात. त्यांचे विवाह कोणाशी होतील हे त्यांच्या वडिलांनी, पतीने किंवा राजाने ठरवलेलं असतं. त्या विरोध करत नाहीत, कारण त्यांना असं शिकवलं गेलेलं असतं. मुलगी ही 'कुळाची इज्जत' मानली गेलेली असल्याने तिच्या मनाचा विचार होणं ही गोष्टच नसते. ती जर कधी स्वतःचा निर्णय घेते, तर ती 'दुश्चरित्र' ठरते, समाजवर्जित होते. त्यामुळे या कथांमध्ये स्त्रीला एक प्रकारे शिकवलं जातं की तुझं जीवन इतरांसाठी आहे, स्वतःसाठी नाही.

मुलींसाठी सांगितल्या जाणाऱ्या कथांमध्येही एक सूक्ष्म सामाजिक प्रशिक्षण असतं. 'राजकुमारी' ही गोरी, लाघवी, चांगली वागणारी, कामसू आणि पतीच्या सेवेस तत्पर असते. तिचं सौंदर्यच तिचं सर्वात मोठं भांडवल असतं. त्या सौंदर्याच्या जोरावरच तिचं नशीब उजळतं. ती राजकुमाराशी विवाह करते, आणि त्याने तिला 'स्वीकारणं' ही तिच्या जीवनाची अंतिम सिद्धी असते. ही संकल्पना इतकी खोलवर समाजात रुजलेली असते की अनेक मुली अजूनही 'चांगली मुलगी' होण्यासाठी स्वतःच्या आकांक्षा गमवतात. या कथांमधून असं बिंबवलं जातं की मुलीने स्वप्न पाहू नयेत, फक्त विवाहासाठी स्वतःला साजेसं घडवावं.

लोककथांमध्ये एकीकडे स्त्रीच्या सौंदर्याचं वर्णन लाघवी भाषेत केलं जातं, पण त्यातही एक विशिष्ट चौकट असते. गोऱ्या रंगाला, कमनीय देहयष्टीला आणि नम्र वागणुकीला अधिक महत्व दिलं जातं. जी स्त्री या चौकटीत बसत नाही, ती खलनायिका ठरते. सावत्र आई, दुसरी पत्नी, दुष्ट राणी अशा पात्रांचे वर्णन अंधारलेल्या चेहऱ्याने, रागीट स्वभावाने आणि बेभरवशाच्या वागणुकीने केलेलं असतं. ही द्वैत प्रतिमा—एक गोरी, आज्ञाधारक, सौम्य स्त्री आणि दुसरी काळी, हट्टी, जुलमी स्त्री—यातून सौंदर्याचं राजकारणही स्पष्ट होतं.

सावत्र आई, दोन बहिणी, सासवा-सून, अशा नात्यांतून स्त्रियांमध्ये स्पर्धा, हेवा आणि द्वेष दाखवले जातात. या संघर्षांचा हेतू म्हणजे स्त्रीला स्त्रीपासूनच विभक्त करणं. एकीचे दुःख दुसरीने समजून न घेता, त्यावर सत्ता आणि स्वार्थ लादणे ही या कथांमधील मांडणी असते. स्त्रीचं दु:ख एकटं तिचंच राहावं, तिचा संघर्ष एकटाच व्हावा, आणि तिने दुसऱ्या स्त्रीला सखीसारखं न समजावं, हाच समाजाचा संकेत या कथांमधून दिला जातो. म्हणूनच स्त्रियांच्या एकजुटीचा अभाव ही कथा सांगणाऱ्या संस्कृतीची मोठी कमजोरी ठरते.

काही कथांमध्ये स्त्रीचं साहस, धैर्य, हुशारी याचं कौतुक केलं जातं. एखादी राजकन्या वेषांतर करून वडिलांचा सल्ला न ऐकता स्वतःचं राज्य वाचवते. एखादी स्त्री राक्षसाशी झुंज देते. एखादी स्त्री आपल्या नवऱ्याला संकटातून सोडवते. या कथा स्त्रीचं सामर्थ्य अधोरेखित करतात. पण इथेही तिचं धैर्य इतरांच्या रक्षणासाठी असतं. ती स्वतःसाठी बंड करत नाही, ती 'आई', 'पत्नी', 'राजकन्या' या भूमिकांसाठी लढते. तिचं अस्तित्व स्वतंत्र न राहता नेहमीच इतरांच्या संदर्भातच वाचलं जातं.

परिकथांमध्ये तर स्त्रीचं अस्तित्व केवळ तिच्या सौंदर्याशी जोडलं जातं. ती फुलातून, कमळातून किंवा चंद्रकिरणांतून जन्मलेली असते. ती बोलकी नसते, पण तिच्या डोळ्यांत प्रेम असतं. ती कोणीतरी राजकुमार येऊन वाचवतो, आणि तिचं जीवन त्या विवाहात परिपूर्ण होतं. तिचं स्वतंत्र आयुष्य, तिचे स्वप्न, तिचं दु:ख—या गोष्टी या कथांमध्ये विसरल्या जातात. तिला फक्त 'हवेच्या परीसारखी' म्हणून प्रस्तुत केलं जातं, जी येते, आनंद देते आणि निघून जाते. ही प्रतिमा देखील स्त्रीचं संपूर्ण मानवीपण पुसून टाकते.

समाजात लोककथांचा प्रभाव इतका खोलवर आहे की आजही अनेक स्त्रिया त्या कथा ऐकून मोठ्या होतात. त्यांचं ‘स्त्रीपण’ त्या कथांमध्ये दिलेल्या प्रतिमांच्या अधीन राहून घडतं. म्हणूनच या कथांमधील प्रतिमांचं पुनरावलोकन करणं आवश्यक आहे. आता अनेक लेखक, संशोधक, नाट्यकर्मी आणि चित्रकार या कथांचा नव्यानं अर्थ लावत आहेत. ते स्त्रीला देवी, सती, किंवा परी न मानता—एक जिवंत, विचार करणारी, संघर्ष करणारी आणि स्वतःचं जीवन जगू पाहणारी व्यक्ती म्हणून सादर करत आहेत. द्रौपदी फक्त पाच पतींची पत्नी नसून ती क्रुद्ध, अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवणारी स्त्री आहे, असं सांगितलं जातं. सीता ही फक्त रामाच्या पावलावर पाऊल टाकणारी स्त्री नसून स्वतःचा निर्णय घेणारी, लव-कुशाला जन्म देणारी आणि भूमीत विलीन होणारी स्वतंत्र व्यक्ती आहे, असं समजावलं जातं. या पुनर्पाठांतून एक नवी स्त्री प्रतिमा समोर येते—जी न उपेक्षित आहे, न पूजनीय, तर जिवंत, संवेदनशील आणि निर्णायक आहे.

लोककथांतील स्त्री प्रतिमांचं हे पुनर्परीक्षण म्हणजे केवळ साहित्यसमीक्षा नाही, ती समाजाच्या मानसिकतेची चिकित्सा आहे. स्त्रीनेच या कथा नव्याने लिहाव्यात, त्यांना स्वतःचा आवाज द्यावा, त्यातली मौनं तोडावीत आणि जुन्या चौकटींना मोडावं, ही आजच्या काळाची गरज आहे. लोककथा या केवळ भूतकाळाच्या आठवणी नसून त्या भविष्याच्या शक्यताही आहेत. म्हणूनच त्यातील स्त्री प्रतिमा जर जिवंत, स्वतंत्र आणि निर्णयक्षम असतील तरच त्या खऱ्या अर्थाने प्रगतीशील ठरतील.

वर्षा पतके थोटे 

१४ जुलै २०२५