लोककथेतील स्त्री प्रतिमा : परंपरेच्या सावलीतून समकालीन प्रश्नांपर्यंत

 

लोककथेतील स्त्री प्रतिमा : परंपरेच्या सावलीतून समकालीन प्रश्नांपर्यंत

=========================================================

लोककथा ही मानवी इतिहासातील प्राचीनतम आणि प्रभावी कथनपरंपरा आहे. ती केवळ मनोरंजनासाठी सांगितली गेलेली कथा नसून ती एका विशिष्ट समाजाच्या सांस्कृतिक, धार्मिक, नैतिक आणि लैंगिक मूल्यांचं प्रतिबिंब असते. विविध संस्कृतींमध्ये जन्मलेल्या आणि पिढ्यानपिढ्या तोंडी परंपरेने पसरलेल्या या कथांमधून व्यक्त होणारी स्त्री प्रतिमा ही त्या समाजातील स्त्रीच्या स्थानाची, भूमिकेची आणि अपेक्षांची साक्ष देणारी असते. लोककथा हा एक असंवेदनशील आणि जिवंत दस्तऐवज आहे, ज्यातून स्त्रीचा सामाजिक, मानसिक आणि नैतिक पोत टिपता येतो. म्हणूनच “लोककथेतील स्त्री प्रतिमा” या विषयाकडे केवळ साहित्यिक दृष्टिकोनातून न पाहता, एक सामाजिक भाष्य म्हणून पाहण्याची गरज आहे.

लोककथांमध्ये स्त्री ही अनेक रूपांत प्रकट होते – कधी ती देवी असते, कधी सती, कधी दु:ख सहन करणारी अबला, तर कधी परिकथांतील अद्भुत सौंदर्याची स्वप्नील प्रतिमा. या रूपांमधून स्त्रीला एका विशिष्ट चौकटीत बंदिस्त केलं जातं. ती चौकट म्हणजे तिने सदा त्याग करावा, समर्पित राहावं, प्रेमळ असावं, आणि आपली ओळख ही इतरांच्या – विशेषतः पुरुषांच्या – संदर्भात ठरवावी. या रूपकात्मकतेमुळे स्त्रीच्या व्यक्तिमत्त्वाचा सर्वंकष विकास खुंटतो आणि तिच्या मनस्वी अस्तित्वाला झाकोळ घालणारी एक मानसिक रचना निर्माण होते.

लोककथांतील एक प्रभावशाली स्त्री प्रतिमा म्हणजे “देवी.” ही देवी संकटग्रस्तांच्या मदतीला धावून येते, ती राक्षसांचा संहार करते, आणि भक्तांना वरदान देते. मात्र ही स्त्री वास्तवातील स्त्रीपासून फारकत घेते. ती अलौकिक असते, तिच्या कृतींना समाजाची परवानगी असते, आणि तिचं अस्तित्व केवळ इतरांच्या उद्धारासाठी असतं. या देवीरूप स्त्रीला पवित्रतेच्या इतक्या उंचीवर नेलं जातं की ती माणूसच राहत नाही. तिच्या भावनांनाही तिथे स्थान नसतं. ही प्रतिमा स्त्रीला सामाजिक सन्मान देते, पण तिच्या मानवी हक्कांपासून वंचित ठेवते. त्यामुळे समाजात स्त्रीकडे देवतेसारखं पाहिलं जातं – तिला पूजलं जातं, पण तिच्या दु:खांना, आकांक्षांना, असहमतीला मान्यता दिली जात नाही.

दुसरं रूप आहे “सती.” सती सावित्री, सती अनुसया, सीता, दमयंती अशा पात्रांच्या कथा स्त्रीच्या पतिव्रतधर्माच्या पराकोटीच्या उदात्तीकरणाने भारलेल्या असतात. या स्त्रिया कोणत्याही प्रसंगात आपली निष्ठा डगमगू देत नाहीत. त्यांना नवऱ्याच्या आज्ञेला न जुमानण्याचा अधिकार नाही, आणि त्यांचे जीवनसत्त्व म्हणजे केवळ पतीसेवा. अशा प्रतिमांमधून स्त्रीला शिकवलं जातं की तिचं अस्तित्व म्हणजे त्याग आणि समर्पण. ही प्रतिमा स्त्रीच्या आत्मभानाला, तिच्या निर्णयक्षमता आणि स्वतंत्र इच्छेला छिन्नविच्छिन्न करत राहते. एका प्रकारे सांगायचं झालं तर, लोककथांमधील या सती प्रतिमेतून स्त्रीला तिच्या अस्तित्वावरच शंका घ्यायला लावली जाते. ती जर कधी स्वतःसाठी बोलते, निर्णय घेते, किंवा समाजाच्या नियमांना प्रश्न विचारते, तर ती 'विचलित' ठरवली जाते.

परिकथांमधील स्त्री प्रतिमा अजून वेगळी असते. ती कमनीय, नाजूक, शांत, बोलकी नसणारी पण सौंदर्याने भारलेली असते. ती कमळातून किंवा झाडाच्या फुलातून जन्मलेली असते, जिचं अस्तित्व म्हणजे फक्त सौंदर्य. ती एखाद्या राजकुमाराच्या आयुष्यात येते, त्याला प्रेम करते, आणि त्याच्याशी लग्न झाल्यावर कथेला “आनंदाने ते जगू लागले” असा शेवट मिळतो. या स्त्रीच्या आयुष्याचा हेतू म्हणजे राजकुमाराशी विवाह आणि त्याच्या जीवनात प्रवेश करणं. तिच्या स्वतःच्या आयुष्यातील संघर्ष, निर्णय, आत्मकथन या गोष्टी या परिकथांमध्ये अस्पष्टच राहतात. अशा कथा लहानग्या मुलींना 'आदर्श स्त्री' कशी असावी हे शिकवतात – म्हणजे गोरी, नाजूक, निमूटपणे जीवन स्वीकारणारी, आणि राजकुमाराची वाट पाहणारी.

लोककथांमध्ये स्त्रीच्या सौंदर्याचे जे वर्णन आढळते तेही समाजाच्या दृष्टिकोनाचा सूचक भाग आहे. सुंदर स्त्री म्हणजे गोरी, कमनीय, नाजूक हातपायांची आणि सौम्य स्वभावाची अशी एक निश्चित प्रतिमा या कथांमधून तयार होते. आणि ही सौंदर्याची व्याख्या समाजावर इतकी खोलवर परिणाम करते की, जी स्त्री या चौकटीत बसत नाही, ती कमी दर्जाची, किंवा वाईट गुणांची ठरते. काळी, ठिंगणी, बोलकी, स्वतंत्र विचारांची स्त्री ही सावत्र आई, दुसरी पत्नी, दुष्ट राणी, किंवा डावखोर जादूटोणेवाली ठरते. यातून स्त्रीच्या शरीरावर, वर्तणुकीवर आणि आत्मनिर्णयावर एक सूक्ष्म नियंत्रण समाज अंमलात आणतो.

लोककथांमध्ये अनेकदा स्त्रिया एकमेकींविरुद्ध उभ्या राहिल्याचं चित्रण आढळतं – सावत्र आई आणि मुलगी, दोन बहिणी, सासवा-सून, दोन पत्नी. या कथांमध्ये स्त्रियांच्या नात्यांमध्ये स्पर्धा, हेवा आणि कटकारस्थाने दाखवली जातात. या सर्व कथांमधून एक गोष्ट स्पष्ट होते – समाज स्त्रीला स्त्रीपासून दूर ठेवू पाहतो. स्त्रियांचं एकत्र येणं, सहकार्य करणं, किंवा एकमेकींना आधार देणं या गोष्टी कमी प्रमाणात दिसतात. हे कथानक पुरुषसत्ताक व्यवस्थेला चालणारे असते. स्त्रियांमध्ये परस्परविरोध निर्माण केल्याने त्यांचा संघटित बंडाचा धोका टळतो. त्यामुळे स्त्री ही स्त्रीची शत्रू अशी कल्पना लोककथांनी फार काळ जपली आहे.

हे सगळं असूनही काही लोककथा अशाही आहेत ज्या स्त्रीच्या धैर्याचं, चातुर्याचं, आणि क्रियाशीलतेचं चित्रण करतात. काही कथांमध्ये मुलगी एकटीनं प्रवास करते, संकटांचा सामना करते, राक्षसाचा वध करते, किंवा घराचं नेतृत्व करते. ही स्त्री केवळ आज्ञाधारक नसून चोखंदळ आहे, ती पर्याय निवडते, प्रश्न विचारते, आणि प्रसंगी बंड करते. पण ही क्रियाशीलता बहुतेकदा दुसऱ्यांसाठी असते. ती स्वतःसाठी झगडत नाही – ती वडिलांसाठी, पतीसाठी, राज्यासाठी, किंवा भावासाठी संकटं स्वीकारते. तिची स्वतंत्र इच्छा, तिची वैयक्तिक आकांक्षा, किंवा तिने स्वतःसाठी काही मागणं – ही गोष्ट अशा कथांमध्ये अपवादात्मक ठरते.

समाजाच्या मूलभूत मानसिकतेवर या कथांचा प्रभाव लहानपणापासूनच होतो. मुली शिकतात की आज्ञाधारक असणं, सौंदर्यसंपन्न असणं आणि त्याग करणे हेच त्यांच्या आयुष्याचं सार आहे. मुलगे शिकतात की स्त्री ही सेवा करणारी, वाचवली जाणारी, किंवा पूजली जाणारी व्यक्ती असते – पण तिच्या मताला, निर्णयाला, किंवा बंडाला फारसं स्थान नसतं. यामुळे स्त्री-पुरुष संबंधात समानता नाही तर अधीनता पाळली जाते. ही अधीनता रूढ करण्याचं काम लोककथांनी अनेक पिढ्यांपर्यंत केलं आहे.

आजचा काळ बदलतो आहे. अनेक लेखक, अभ्यासक आणि स्त्रीवादी विचारवंत लोककथांचा नव्यानं अर्थ लावत आहेत. स्त्री ही केवळ सती किंवा देवी नाही, तर ती संघर्ष करणारी, प्रश्न विचारणारी, बंड करणारी आणि स्वतःचा मार्ग निवडणारी सजीव व्यक्ती आहे, हे सांगणाऱ्या कथांचा उदय होतो आहे. या नव्या कथा जुन्या कथांचा पुनर्पाठ करतात. त्या द्रौपदीला केवळ पाच पतींची पत्नी न मानता अपमानाच्या विरुद्ध उभी राहणारी नायिका मानतात. त्या सीतेला फक्त पतीव्रता न मानता तिच्या निर्णयक्षमतेच्या प्रकाशात पाहतात. अशा नव्या कथा स्त्रीला केंद्रस्थानी आणतात.

पण अजूनही ग्रामीण भागात, आदिवासी समाजात, शहरातील पारंपरिक कुटुंबात जुन्याच लोककथा सांगितल्या जात आहेत. त्या अजूनही तीच मूल्यं पोसतात – स्त्रीने गप्प राहावं, त्याग करावा, आणि आपली मतं स्वतःमध्येच गिळून टाकावी. म्हणूनच लोककथांचे पुनर्लेखन हे केवळ साहित्यिक उपक्रम नाही, तर सामाजिक क्रांतीचं एक पाऊल आहे. या नव्या लेखनातून स्त्री स्वतःचा आवाज शोधते, स्वतःची ओळख निर्माण करते, आणि समाजाच्या चौकटी मोडते.

लोककथांमधील स्त्री प्रतिमांचा अभ्यास म्हणजे केवळ भूतकाळाची समीक्षा नाही, तर वर्तमानकाळातील स्त्रीच्या आत्मभानाचा आरंभ आहे. तीच परंपरा, तीच कथा, तीच लोकधारणा जर नव्या अर्थानं सांगितली, नव्या दृष्टिकोनातून मांडली तर त्या केवळ स्मृती न राहता समजूत होतात. स्त्रीची प्रतिमा केवळ पूजनीय किंवा पतिव्रता न राहता, ती विचार करणारी, चुकू शकणारी, पण स्वतःचं जीवन स्वतः घडवणारी व्यक्ती ठरते. हेच लोककथांचं खऱ्या अर्थाने रूपांतर ठरेल.

वर्षा पतके थोटे 

१६ जुलै २०२५