शक्तिरूपेणः संस्थिता

=====================

पाचवी माळ---सोनल मानसिंग

मी सोनल मानसिंग. माझा जन्म गुजराती कुटुंबात झाला असला तरी माझं जन्मस्थळ मात्र मुंबई.  मी अतिशय संपन्न आणि स्वातंत्र्य चळवळीत भाग घेणा-या कुटुंबाची लेक. माझ्या आईने मृदुला साराभाई बरोबर स्वातंत्र्य चळवळीत भाग घेतला आणि तीही कुस्तुरबा गांधी सोबत खुपदा तुरूंगात गेली. माझे आजोबाही जज असूनही गांधीजी, सरदार पटेल यांच्यासोबत वकीली सोडून स्वातंत्र्य संग्रामात उतरले होते.

माझ्या आजोबांजवळ एक अतिशय मोठी लायब्ररी होती. मी जुनी पुराणे वाचण्यात दिवसदिवस घालवित असे. आमच्याकडे अनेक बुद्धिवंत लोक येत-जात राहायचे.

माझ्यावर लहानपणापासून उदारमतवादी आणि विश्वबंधुत्वाचे संस्कार करण्यात आले होते. आमच्या घरात मुलगा, मुलगी असा भेद मी कधीही पाहिला नाही. त्या काळात म्हणजे देश पारतंत्र्यात असून सुद्धा एक मुलगी म्हणून मला सर्व स्वातंत्र्य देण्यात आले होते.  मुंबईला माझे फेलोशिप शाळेतून शिक्षण झाले.  मला शिक्षणासाठी होस्टेलवर ठेवण्यात आलं होतं. सुट्यांमध्ये घरी गेल्यावर माझ्या आईने आयोजित केलेल्या स्त्रियांच्या शिबिराला मला जावे लागे. त्या ठिकाणी घोड्यावर बसणे , बंदुकीची गोळी झाडणे , कवायत करणे इत्यादी प्रशिक्षण देण्यात येई.

पण मला मात्र रस होता तो नृत्यकलेत आणि माझं संपूर्ण कुटुंब याच गोष्टीसाठी विरोध करत होते. मी नृत्याचा क्लास लावला म्हणून माझे आजोबा तीन दिवस माझ्याशी बोलले नाही. माझी जिद्द पाहून त्यांनी मला देवदासी प्रथेबद्दल सांगितले. मला ही प्रथा माहिती नव्हती. पण मग मला प्रश्न पडला की आजोबा प्रख्यात नृत्यांगणा रूक्मिनी देवीची खूप स्तुती करतात आणि दुसरीकडे नृत्याला देवदासीची प्रथा सांगून संभ्रम निर्माण करतात. मी त्यांना जरा रागातच या प्रश्नाचे उत्तर विचारले. तेव्हा त्यांनी हसून सगळी परिस्थिती , समाजाची मानसिकता , समाजाचा नृत्याप्रती असलेला दृष्टिकोण समजावून सांगितला आणि माझ्याकडून वचन घेतलं की मी नृत्यकलेचे कधीही बाजारीकरण करणार नाही. मी पटकन वचन देऊन टाकले कारण नृत्यकला शिकण्याकरिता मी वाटेल ते करायला तयार होते.

मी जर्मन वाडःमयामध्ये ग्रॅज्युएट झाल्यावर काय करावं हा प्रश्न उभा झाला. घरचे नृत्यकलेत कॅरिअर करू द्यायला तयार नव्हते म्हणून लग्न उरकून टाकायचं ठरलं. पण मला पुढे शिकायचं आणि कॅरिअर करायचं असं मी ठामपणे सांगितलं. आजोबा एल.एल. बी. कर म्हणाले. मी मात्र नृत्यकलेतच कॅरिअर करायचा निर्णय घेतला. पण घरच्यांनी माझ्या या निर्णयाला खूप विरोध केला. पण मी बंगलोरला माझ्या गुरूकडे प्रस्थान केलं आणि तिथे मी एक वर्ष नृत्यात बुडून गेले.

आता मी बाहेरचे कार्यक्रम स्वीकारू लागले होते. मग मी बंगलोर, गुलबर्गा अशा अनेक मोठ्या शहरात कार्यक्रम केले. माझा नृत्याचा प्रवास माझा मीच करत होते. कधी सुखाचा कधी दुःखाचा. राष्ट्रपतीभवनात नॅशनल फिल्म फेस्टिवल या कार्यक्रमात मला अखिल भारतीय कलाकार म्हणून मान्यता मिळाली होती. या निवडीमुळे माझी प्रतिष्ठा वाढली होती.

या नृत्याच्या कार्यक्रमातूनच माझी ओळख इंडियन फाॅरेन सर्व्हिस मध्ये उच्चपदस्थ ललित मानसिंग यांच्याशी झाली. ओळखीचे रूपांतर लग्नात झाले. मी लग्नानंतर ललित सोबत जिनेव्हा इथे गेले. तिथेही मी अडीच वर्ष नृत्याचे कार्यक्रम केले. त्या काळात मी नृत्याच्या कार्यक्रमासाठी जगभर फिरले. नृत्याचे एवढे कार्यक्रम करणारी मी एकमेव महिला नृत्यकार होते.

पण माझा विवाह फार काळ टिकला नाही आणि मी वैवाहिक जीवन संपुष्टात आल्याने फार दुःखी झाले. हे दुःख कमी की काय म्हणून माझा अपघात झाला.  साधारण एक वर्ष मी पायाचे प्लॅस्टर सांभाळत होते. या दरम्यान माझ्या वाईट परिस्थितीचे काही लोकं भांडवल करत होते. " अरे तीचा तर पाय तुटला! आता ती काय नृत्य करणार ?" पण मी नृत्यासाठी वाटेल ते करणारी एक नृत्यांगणा होते. मी बरी झाल्यावर दिल्लीला गेले. तिथे बिरजू महाराजांचे दर्शन घेऊन पुन्हा मानसिक शक्तीने नृत्य करण्यासाठी कार्यक्रमात उभी राहीले. त्या बोलणा-या लोकांना आपोआप उत्तर दिल्या गेले. या कार्यक्रमात सितारा देवी उपस्थित होत्या. कार्यक्रम झाल्यावर त्या माझ्या गळ्यात पडून रडल्या आणि त्यांनी माझी फार तारीफ केली.

सरकारने मला शास्त्रीय नृत्य सेंटर करिता अर्धा एकर जमीन ग्रॅंट म्हणून दिली , पद्मभूषण हा सन्मान भारत सरकारने देऊन सन्मानित केले. तेव्हा मी पद्मभूषण मिळविणारी सर्वात तरूण कलाकार होते.  मला अनेक प्रतिष्ठेचे पुरस्कार आणि पारितोषिके मिळाली आणि अशाप्रकारे नृत्य माझ्या जीवनाचा अविभाज्य भाग झाला.

स्त्री असणे किती सुंदर आहे. मी जर स्त्री नसते तर जीवनाचा इतका सखोल अनुभव मला आला असता किंवा नाही हे सांगणे कठीण आहे.

©वर्षा पतके थोटे

  11/010/2021

<script async src="https://pagead2.googlesyndication.com/pagead/js/adsbygoogle.js?client=ca-pub-5032057122896847"
     crossorigin="anonymous"></script>